<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" xmlns:wx="http://ilps.science.uva.nl/WikiXML/wx" xml:lang="pt" lang="pt">
<head>
<title>Línguas maias</title>
<meta name="wx_namespace" content="0"/>
<meta name="wx_pagename" content="Línguas_maias"/>
<meta name="wx_page_id" content="1328603"/>
</head>
<body>
<div id="wx_article">
<wx:section level="1" title="Línguas maias" id="wxsec1"><h1 class="pagetitle" id="wx1">Línguas maias</h1>

<div class="wx_image" wx:align="right" wx:thumb="thumb" id="wx2"><a href="/wpt/Imagem:Distribution-myn2.png" title="Localização das populações falantes das línguas maias (pode ver um mapa detalhado da distribuição das várias línguas aqui)" wx:linktype="image" wx:pagename="Imagem:Distribution-myn2.png" id="wx3"><img src="/wpt/Imagem:Distribution-myn2.png" alt="Localização das populações falantes das línguas maias (pode ver um mapa detalhado da distribuição das várias línguas aqui)" width="300" id="wx4"/></a> 

<div class="thumbcaption" id="wx5">
<p id="wx6">Localização das populações falantes das línguas maias (pode ver um mapa detalhado da distribuição das várias línguas <a href="/wpt/L%C3%ADnguas_maias#Geografia_e_demografia" title="Línguas maias" wx:linktype="known" wx:pagename="Línguas_maias" wx:page_id="1328603" wx:fragment="Geografia_e_demografia" id="wx7">aqui</a>)</p>
</div>
</div>

<p id="wx8"><br id="wx9"/>
As <b id="wx10">línguas maias</b> formam uma <a href="/wpt/Fam%C3%ADlia_lingu%C3%ADstica" title="Família linguística" wx:linktype="known" wx:pagename="Família_linguística" wx:page_id="229289" id="wx11">família linguística</a> e são faladas na <a href="/wpt/Mesoam%C3%A9rica" title="Mesoamérica" wx:linktype="known" wx:pagename="Mesoamérica" wx:page_id="54463" id="wx12">Mesoamérica</a> e no norte da <a href="/wpt/Am%C3%A9rica_Central" title="América Central" wx:linktype="known" wx:pagename="América_Central" wx:page_id="3747" id="wx13">América Central</a> por mais de 6 milhões de <a href="/wpt/Povos_maias" title="Povos maias" wx:linktype="known" wx:pagename="Povos_maias" wx:page_id="1523330" id="wx14">indígenas maias</a>, sobretudo na <a href="/wpt/Guatemala" title="Guatemala" wx:linktype="known" wx:pagename="Guatemala" wx:page_id="4010" id="wx15">Guatemala</a>, <a href="/wpt/M%C3%A9xico" title="México" wx:linktype="known" wx:pagename="México" wx:page_id="1274" id="wx16">México</a> e <a href="/wpt/Belize" title="Belize" wx:linktype="known" wx:pagename="Belize" wx:page_id="4011" id="wx17">Belize</a>. Em <a href="/wpt/1996" title="1996" wx:linktype="known" wx:pagename="1996" wx:page_id="11367" id="wx18">1996</a> a Guatemala reconheceu formalmente 21 línguas maias<sup id="_ref-0" class="reference"><a href="#_note-0" title="" wx:fragment="_note-0" wx:linktype="note" id="wx19"/></sup> e o México <a href="/wpt/L%C3%ADnguas_ind%C3%ADgenas_do_M%C3%A9xico" title="Línguas indígenas do México" wx:linktype="known" wx:pagename="Línguas_indígenas_do_México" wx:page_id="273661" id="wx20">reconhece</a> outras oito.</p>

<p id="wx21">A família das línguas maias é uma das mais bem documentadas e estudadas nas <a href="/wpt/Am%C3%A9ricas" title="Américas" wx:linktype="known" wx:pagename="Américas" wx:page_id="2802" id="wx22">Américas</a><sup id="_ref-1" class="reference"><a href="#_note-1" title="" wx:fragment="_note-1" wx:linktype="note" id="wx23"/></sup>. As línguas maias actuais descendem do <a href="/wpt/L%C3%ADngua_protomaia" title="Língua protomaia" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_protomaia" wx:page_id="1558643" id="wx24">protomaia</a>, uma língua que se pensa ter sido falada há pelo menos 5 000 anos e parcialmente reconstruída usando o <a href="/wpt/M%C3%A9todo_comparativo" title="Método comparativo" wx:linktype="known" wx:pagename="Método_comparativo" wx:page_id="1376056" id="wx25">método comparativo</a>.</p>

<p id="wx26">As línguas maias fazem parte da <a href="/wpt/%C3%81rea_lingu%C3%ADstica_mesoamericana" title="Área linguística mesoamericana" wx:linktype="known" wx:pagename="Área_linguística_mesoamericana" wx:page_id="1578720" id="wx27">área linguística mesoamericana</a>, uma <a href="/wpt/Sprachbund" title="Sprachbund" wx:linktype="known" wx:pagename="Sprachbund" wx:page_id="1332245" id="wx28">área de convergência linguística</a> desenvolvida ao longo de milénios de interação entre os vários povos da Mesoamérica. Todas elas exibem os traços básicos identificadores desta área linguística. Por exemplo, todas utilizam <a href="/wpt/Substantivo_relacional" title="Substantivo relacional" wx:linktype="known" wx:pagename="Substantivo_relacional" wx:page_id="1563251" id="wx29">substantivos relacionais</a> em vez de <a href="/wpt/Preposi%C3%A7%C3%A3o" title="Preposição" wx:linktype="known" wx:pagename="Preposição" wx:page_id="95648" id="wx30">preposições</a> para indicarem relações espaciais. Possuem também características <a href="/wpt/Gram%C3%A1tica" title="Gramática" wx:linktype="known" wx:pagename="Gramática" wx:page_id="9698" id="wx31">gramaticais</a> e <a href="/wpt/Tipologia_lingu%C3%ADstica" title="Tipologia linguística" wx:linktype="known" wx:pagename="Tipologia_linguística" wx:page_id="1329243" id="wx32">tipológicas</a> que as diferenciam de outras línguas da Mesoamérica, como a <a href="/wpt/L%C3%ADngua_ergativa-absolutiva" title="Língua ergativa-absolutiva" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_ergativa-absolutiva" wx:page_id="860081" id="wx33">ergatividade</a> no tratamento gramatical dos verbos e seus sujeitos e objectos, categorias específicas de inflexão para os verbos, e uma <a href="/wpt/Classe_gramatical" title="Classe gramatical" wx:linktype="known" wx:pagename="Classe_gramatical" wx:page_id="72029" id="wx34">classe gramatical</a> especial de <i id="wx35">posicionais</i> que é típica de todas as línguas maias.</p>

<p id="wx36">Durante a época <a href="/wpt/Pr%C3%A9-colombiano" title="Pré-colombiano" wx:linktype="known" wx:pagename="Pré-colombiano" wx:page_id="52422" id="wx37">pré-colombiana</a> da <a href="/wpt/Cronologia_da_mesoam%C3%A9rica" title="Cronologia da mesoamérica" wx:linktype="known" wx:pagename="Cronologia_da_mesoamérica" wx:page_id="753558" id="wx38">história mesoamericana</a>, algumas línguas maias eram escritas usando a <a href="/wpt/Escrita_maia" title="Escrita maia" wx:linktype="known" wx:pagename="Escrita_maia" wx:page_id="1584772" id="wx39">escrita hieroglífica maia</a>. O seu uso foi particularmente generalizado no período clássico da <a href="/wpt/Civiliza%C3%A7%C3%A3o_maia" title="Civilização maia" wx:linktype="known" wx:pagename="Civilização_maia" wx:page_id="12718" id="wx40">civilização maia</a> (250 - 900 d.C.). O conjunto de mais de 10 000 inscrições individuais maias que chegou até aos nossos dias (em edifícios, nas obras de olaria e nos <a href="/wpt/C%C3%B3dices_maias" title="Códices maias" wx:linktype="known" wx:pagename="Códices_maias" wx:page_id="1316394" id="wx41">códices maias</a>),<sup id="_ref-2" class="reference"><a href="#_note-2" title="" wx:fragment="_note-2" wx:linktype="note" id="wx42"/></sup> combinado com a rica literatura pós-colonial das línguas maias escrita utilizando o <a href="/wpt/Alfabeto_latino" title="Alfabeto latino" wx:linktype="known" wx:pagename="Alfabeto_latino" wx:page_id="14148" id="wx43">alfabeto latino</a>, fornecem uma base para a compreensão moderna da história pré-colombiana sem paralelo nas Américas.</p>

<div id="wx_toc"/>

<a id="Hist.C3.B3ria" name="Hist.C3.B3ria"/>
<wx:section level="2" title="História" id="wxsec2"><h2 id="wx44">História</h2>

<p id="wx45">As línguas maias são descendentes de uma <a href="/wpt/Protol%C3%ADngua" title="Protolíngua" wx:linktype="known" wx:pagename="Protolíngua" wx:page_id="464595" id="wx46">protolíngua</a> chamada protomaia, ou em maia quiché, <i id="wx47">Nab'ee Maya' Tzij</i> ("a antiga língua maia").<sup id="_ref-3" class="reference"><a href="#_note-3" title="" wx:fragment="_note-3" wx:linktype="note" id="wx48"/></sup> Crê-se que a língua protomaia teria sido falada nas terras altas de Cuchumatanes na Guatemala central numa área que corresponde aproximadamente a aquela onde hoje em dia se fala o canjobalano.<sup id="_ref-4" class="reference"><a href="#_note-4" title="" wx:fragment="_note-4" wx:linktype="note" id="wx49"/></sup> A primeira divisão ocorreu por volta de <a href="/wpt/2200_a.C." title="2200 a.C." wx:linktype="known" wx:pagename="2200_a.C." wx:page_id="1583966" id="wx50">2200 a.C.</a> quando o huastecano se separou da língua maia original, após os seus falantes se terem deslocado para noroeste ao longo da costa do <a href="/wpt/Golfo_do_M%C3%A9xico" title="Golfo do México" wx:linktype="known" wx:pagename="Golfo_do_México" wx:page_id="8908" id="wx51">golfo do México</a>. A seguir foram os falantes de proto-iucatecano e proto-cholano que se separaram do grupo principal deslocando-se para norte até à <a href="/wpt/Pen%C3%ADnsula_de_Iucat%C3%A3" title="Península de Iucatã" wx:linktype="known" wx:pagename="Península_de_Iucatã" wx:page_id="52280" id="wx52">península de Iucatã</a>. Os falantes do ramo ocidental deslocaram-se para sul, para as regiões actualmente habitadas pelos povos <a href="/wpt/Mames" title="Mames" wx:linktype="known" wx:pagename="Mames" wx:page_id="1679875" id="wx53">mam</a> e <a href="/wpt/Quich%C3%A9s" title="Quichés" wx:linktype="known" wx:pagename="Quichés" wx:page_id="1679934" id="wx54">quiché</a>. Mais tarde, falantes do proto-tseltalano separaram-se do grupo cholano e deslocaram-se para sul até ás terras altas de Chiapas, onde entraram em contacto com falantes das <a href="/wpt/L%C3%ADnguas_mixe-zoqueanas" title="Línguas mixe-zoqueanas" wx:linktype="known" wx:pagename="Línguas_mixe-zoqueanas" wx:page_id="1556771" id="wx55">línguas mixe-zoqueanas</a>.</p>

<p id="wx56">Durante o período arcaico (antes de 2000 a.C.) parecem ter entrado na língua protomaia <a href="/wpt/Empr%C3%A9stimo_%28lingu%C3%ADstica%29" title="Empréstimo (linguística)" wx:linktype="known" wx:pagename="Empréstimo_(linguística)" wx:page_id="184150" id="wx57">várias palavras</a> com origem em línguas mixe-zoqueanas. Esta constatação conduziu à hipótese de entre os primeiros maias predominarem os falantes de línguas mixe-zoqueanas, possivelmente da cultura <a href="/wpt/Olmeca" title="Olmeca" wx:linktype="known" wx:pagename="Olmeca" wx:page_id="503038" id="wx58">olmeca</a>.<sup id="_ref-5" class="reference"><a href="#_note-5" title="" wx:fragment="_note-5" wx:linktype="note" id="wx59"/></sup> Por outro lado, nos casos da <a href="/wpt/L%C3%ADngua_xinca" title="Língua xinca" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_xinca" wx:page_id="1520586" id="wx60">língua xinca</a> e da <a href="/wpt/L%C3%ADngua_lenca" title="Língua lenca" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_lenca" wx:page_id="1522063" id="wx61">língua lenca</a>, as línguas maias são mais fornecedoras que receptoras de empréstimos linguísticos. Para alguns especialistas nas línguas maias como Lyle Campbell, este facto parece sugerir um período de contacto intenso entre os os povos maias e os povos <a href="/wpt/Lencas" title="Lencas" wx:linktype="known" wx:pagename="Lencas" wx:page_id="1522047" id="wx62">lenca</a> e <a href="/wpt/Xincas" title="Xincas" wx:linktype="known" wx:pagename="Xincas" wx:page_id="1530122" id="wx63">xinca</a>, possivelmente durante o período clássico (250 - 900 d.C.).<sup id="_ref-6" class="reference"><a href="#_note-6" title="" wx:fragment="_note-6" wx:linktype="note" id="wx64"/></sup></p>

<div class="wx_image" wx:align="left" wx:thumb="thumb" id="wx65"><a href="/wpt/Imagem:Mayan_Language_Migration_Map_PT.png" title="Rotas e datas aproximadas de migração para várias famílias de línguas maias. A região identificada como protomaia é actualmente ocupada por falantes do ramo canjobalano." wx:linktype="image" wx:pagename="Imagem:Mayan_Language_Migration_Map_PT.png" id="wx66"><img src="/wpt/Imagem:Mayan_Language_Migration_Map_PT.png" alt="Rotas e datas aproximadas de migração para várias famílias de línguas maias. A região identificada como protomaia é actualmente ocupada por falantes do ramo canjobalano." width="400" id="wx67"/></a> 

<div class="thumbcaption" id="wx68">
<p id="wx69">Rotas e datas aproximadas de migração para várias famílias de línguas maias. A região identificada como protomaia é actualmente ocupada por falantes do ramo canjobalano.<sup id="_ref-7" class="reference"><a href="#_note-7" title="" wx:fragment="_note-7" wx:linktype="note" id="wx70"/></sup></p>
</div>
</div>

<p id="wx71">Durante o período clássico, todos os ramos principais se diversificaram em línguas separadas. No entanto, os textos glíficos apenas registam duas variedades da língua maia - uma variedade de cholano encontrada em textos escritos no sul da área maia e nas terras altas e uma variedade iucatecana encontrada em textos da península de Iucatã.<sup id="_ref-8" class="reference"><a href="#_note-8" title="" wx:fragment="_note-8" wx:linktype="note" id="wx72"/></sup></p>

<p id="wx73">Foi recentemente sugerido que a variedade específica de cholano encontrada em textos glíficos, é mais bem entendida como "choltiano clássico", a língua ancestral das modernas línguas chorti e cholti. Pensa-se que terá tido a sua origem no sul da bacia de Petén; teria sido utilizada nas inscrições e talvez fosse também falada pelas elites e sacerdotes.<sup id="_ref-9" class="reference"><a href="#_note-9" title="" wx:fragment="_note-9" wx:linktype="note" id="wx74"/></sup> A razão por detrás da existência de apenas duas variedades linguísticas nos textos glíficos, é que provavelmente estas funcionavam como <a href="/wpt/Dialecto_de_prest%C3%ADgio" title="Dialecto de prestígio" wx:linktype="known" wx:pagename="Dialecto_de_prestígio" wx:page_id="1703859" id="wx75">dialectos de prestígio</a> por toda a região maia; os textos hieroglíficos teriam sido redigidos na língua da elite.<sup id="_ref-10" class="reference"><a href="#_note-10" title="" wx:fragment="_note-10" wx:linktype="note" id="wx76"/></sup> Porém, por esta altura, as pessoas comuns entre os maias deveriam já falar várias línguas diferentes.</p>

<p id="wx77">Durante a colonização da América Central, todas as línguas indígenas foram eclipsadas pela <a href="/wpt/L%C3%ADngua_castelhana" title="Língua castelhana" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_castelhana" wx:page_id="23159" id="wx78">língua castelhana</a>, que se tornou na nova língua de prestígio. As línguas maias não foram excepção, e o seu uso em muitos domínios sociais importantes, incluindo administração, religião e literatura, chegou ao fim. Ainda assim, a área maia resistiu mais que outras às influências vindas do exterior,<sup id="_ref-11" class="reference"><a href="#_note-11" title="" wx:fragment="_note-11" wx:linktype="note" id="wx79"/></sup> e talvez por este motivo muitas comunidades maias ainda hoje mantêm uma grande proporção de pessoas que falam apenas uma língua. No entanto, a área maia encontra-se actualmente dominada pelo castelhano. Enquanto várias línguas maias estão moribundas ou são consideradas em risco de desaparecerem, outras permanecem perfeitamente viáveis, com falantes de todos os grupos etários e com a língua nativa a ser utilizada em todos os domínios sociais.<sup id="_ref-12" class="reference"><a href="#_note-12" title="" wx:fragment="_note-12" wx:linktype="note" id="wx80"/></sup></p>

<p id="wx81">À medida que a arqueologia maia avançou durante o século XX e que as ideologias <a href="/wpt/Nacionalismo" title="Nacionalismo" wx:linktype="known" wx:pagename="Nacionalismo" wx:page_id="22609" id="wx82">nacionalistas</a> e aquelas baseadas no orgulho étnico se disseminaram, os povos falantes das línguas maias começaram a desenvolver uma identidade étnica como maias, os herdeiros da grande <a href="/wpt/Civiliza%C3%A7%C3%A3o_maia" title="Civilização maia" wx:linktype="known" wx:pagename="Civilização_maia" wx:page_id="12718" id="wx83">civilização maia</a>. <sup id="_ref-13" class="reference"><a href="#_note-13" title="" wx:fragment="_note-13" wx:linktype="note" id="wx84"/></sup> A palavra "maia" parece ter sido derivada da cidade pós-clássica de <a href="/wpt/Mayap%C3%A1n" title="Mayapán" wx:linktype="known" wx:pagename="Mayapán" wx:page_id="1044769" id="wx85">Mayapán</a>; o seu significado mais limitado nos tempos pré-coloniais e coloniais aponta para uma origem numa região particular da península de Iucatã. O significado mais abrangente de "maia" agora corrente, apesar de definido por ligações linguísticas, é também utilizado para referir os traços culturais ou étnicos. A maioria dos maias identifica-se primeiramente com um grupo étnico particular, por exemplo como iucatecas ou quichés; mas reconhecem também um parentesco maia partilhado.<sup id="_ref-14" class="reference"><a href="#_note-14" title="" wx:fragment="_note-14" wx:linktype="note" id="wx86"/></sup></p>

<p id="wx87">A língua tem sido fundamental na definição dos limites desse parentesco.<sup id="_ref-15" class="reference"><a href="#_note-15" title="" wx:fragment="_note-15" wx:linktype="note" id="wx88"/></sup> Talvez paradoxalmente, este orgulho na unidade conduziu a uma insistência na separação entre diferentes línguas maias, algumas das quais são tão aparentadas que poderiam facilmente ser referidas como dialectos de uma única língua. Porém, dado que o termo dialecto foi no passado utilizado com conotações raciais, fazendo-se uma distinção espúria entre "dialectos" ameríndios e "línguas" europeias, o uso preferido nos últimos anos tem sido o de designar as variedades linguísticas faladas por grupos étnicos diferentes como línguas separadas.<sup id="_ref-16" class="reference"><a href="#_note-16" title="" wx:fragment="_note-16" wx:linktype="note" id="wx89"/></sup></p>

<p id="wx90">Na Guatemala, assuntos como o desenvolvimento de ortografias padronizadas para as línguas maias são responsabilidade da <i id="wx91"><a href="/wpt/Academia_de_Lenguas_Mayas_de_Guatemala" title="Academia de Lenguas Mayas de Guatemala" wx:linktype="known" wx:pagename="Academia_de_Lenguas_Mayas_de_Guatemala" wx:page_id="1594843" id="wx92">Academia de Lenguas Mayas de Guatemala</a></i> (ALMG; Academia de Línguas Maias da Guatemala), fundada por organizações maias em 1986. Após os <a href="/wpt/Guerra_Civil_da_Guatemala" title="Guerra Civil da Guatemala" wx:linktype="known" wx:pagename="Guerra_Civil_da_Guatemala" wx:page_id="1588669" id="wx93">acordos de paz</a> de 1996 tem vindo a obter reconhecimento como autoridade reguladora das línguas maias quer entre os académicos maias, quer entre os próprios povos maias.</p>

<a id="Genealogia_e_classifica.C3.A7.C3.A3o" name="Genealogia_e_classifica.C3.A7.C3.A3o"/>
</wx:section><wx:section level="2" title="Genealogia e classificação" id="wxsec3"><h2 id="wx94">Genealogia e classificação</h2>

<a id="Rela.C3.A7.C3.B5es_com_outras_fam.C3.ADlias" name="Rela.C3.A7.C3.B5es_com_outras_fam.C3.ADlias"/>
<wx:section level="3" title="Relações com outras famílias" id="wxsec13"><h3 id="wx95">Relações com outras famílias</h3>

<p id="wx96">A família linguística maia não possui laços demonstrados com outras famílias linguísticas. As semelhanças com algumas línguas da Mesoamérica são entendidas como o resultado da difusão de traços linguísticos de línguas vizinhas para as línguas maias e não como havendo resultado de uma origem comum. Está demonstrado que a Mesoamérica é uma área de grande difusão linguística.<sup id="_ref-17" class="reference"><a href="#_note-17" title="" wx:fragment="_note-17" wx:linktype="note" id="wx97"/></sup></p>

<p id="wx98">Numerosas propostas muito díspares têm tentado ligar a família maia a outras famílias linguísticas ou a <a href="/wpt/L%C3%ADngua_isolada" title="Língua isolada" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_isolada" wx:page_id="130779" id="wx99">línguas isoladas</a>, mas de um modo geral nenhuma delas foi apoiada pelos linguistas. Alguns exemplos incluem ligar as línguas maias com: <a href="/wpt/L%C3%ADnguas_uru-chipaya" title="Línguas uru-chipaya" wx:linktype="known" wx:pagename="Línguas_uru-chipaya" wx:page_id="1596438" id="wx100">uru-chipaya</a>, <a href="/wpt/Mapudungun" title="Mapudungun" wx:linktype="known" wx:pagename="Mapudungun" wx:page_id="1509441" id="wx101">mapudungun</a>, <a href="/wpt/L%C3%ADngua_lenca" title="Língua lenca" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_lenca" wx:page_id="1522063" id="wx102">lenca</a>, <a href="/wpt/Pur%C3%A9pecha" title="Purépecha" wx:linktype="known" wx:pagename="Purépecha" wx:page_id="888838" id="wx103">purépecha</a> e <a href="/wpt/L%C3%ADngua_huave" title="Língua huave" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_huave" wx:page_id="1526879" id="wx104">huave</a>. O maia também foi incluído em várias hipóteses sobre as <a href="/wpt/L%C3%ADnguas_hocanas" title="Línguas hocanas" wx:linktype="known" wx:pagename="Línguas_hocanas" wx:page_id="1595085" id="wx105">línguas hocanas</a> e <a href="/wpt/L%C3%ADnguas_penutianas" title="Línguas penutianas" wx:linktype="known" wx:pagename="Línguas_penutianas" wx:page_id="1674880" id="wx106">penutianas</a>. O linguista <a href="/wpt/Joseph_Greenberg" title="Joseph Greenberg" wx:linktype="known" wx:pagename="Joseph_Greenberg" wx:page_id="382196" id="wx107">Joseph Greenberg</a> incluiu o maia na sua muito discutida hipótese das <a href="/wpt/L%C3%ADnguas_amer%C3%ADndias" title="Línguas ameríndias" wx:linktype="known" wx:pagename="Línguas_ameríndias" wx:page_id="1531839" id="wx108">línguas ameríndias</a>, que é rejeitada pela maioria dos linguistas históricos por não ter suporte nas evidências disponíveis.</p>

<p id="wx109">Segundo Lyle Campbell, a mais promissora das propostas é a hipótese "Macro-Maia", que postula a existência de ligações linguísticas entre as línguas maias, mixe-zoqueanas e <a href="/wpt/L%C3%ADnguas_totonacanas" title="Línguas totonacanas" wx:linktype="known" wx:pagename="Línguas_totonacanas" wx:page_id="1598035" id="wx110">totonacanas</a>, mas é necessária mais investigação para suportar ou desacreditar esta hipótese.<sup id="_ref-18" class="reference"><a href="#_note-18" title="" wx:fragment="_note-18" wx:linktype="note" id="wx111"/></sup></p>

<p id="wx112">A família das línguas maias encontra-se extremamente bem-documentada e o seu esquema de classificação genealógica encontra-se bem estabelecido e aceite, exceptuando algumas questões menores ainda não totalmente esclarecidas.</p>

<p id="wx113">Uma destas questões é a posição do cholano e do canjobalano-chujeano. Alguns académicos pensam que estes idiomas formam um ramo separado (como no diagrama abaixo)<sup id="_ref-19" class="reference"><a href="#_note-19" title="" wx:fragment="_note-19" wx:linktype="note" id="wx114"/></sup>. Outros linguistas não apoiam a ideia de uma relação de proximidade entre o cholano e o canjobalano-chujeano; consequentemente consideram dois ramos distintos emanando directamente do protomaia.</p>

<div class="wx_image" wx:align="center" wx:thumb="thumb" id="wx115"><a href="/wpt/Imagem:Tree_of_maya_languages_PT.svg" title="Esquema da evolução do protomaia até às línguas maias actuais. Modelo exposto por Sharer corrigido com os mais recentes dados filogenéticos, e do estudo da separação do cholano durante o período maia.." wx:linktype="image" wx:pagename="Imagem:Tree_of_maya_languages_PT.svg" id="wx116"><img src="/wpt/Imagem:Tree_of_maya_languages_PT.svg" alt="Esquema da evolução do protomaia até às línguas maias actuais. Modelo exposto por Sharer corrigido com os mais recentes dados filogenéticos, e do estudo da separação do cholano durante o período maia.." width="600" id="wx117"/></a> 

<div class="thumbcaption" id="wx118">
<p id="wx119">Esquema da evolução do protomaia até às línguas maias actuais. Modelo exposto por Sharer<sup id="_ref-SHA98_0" class="reference"><a href="#_note-SHA98" title="" wx:fragment="_note-SHA98" wx:linktype="note" id="wx120"/></sup> corrigido com os mais recentes dados filogenéticos<sup id="_ref-GOR05_0" class="reference"><a href="#_note-GOR05" title="" wx:fragment="_note-GOR05" wx:linktype="note" id="wx121"/></sup>, e do estudo da separação do cholano durante o período maia.<sup id="_ref-MOR05_0" class="reference"><a href="#_note-MOR05" title="" wx:fragment="_note-MOR05" wx:linktype="note" id="wx122"/></sup>.</p>
</div>
</div>

<a id="Geografia_e_demografia" name="Geografia_e_demografia"/>
</wx:section></wx:section><wx:section level="2" title="Geografia e demografia" id="wxsec4"><h2 id="wx123">Geografia e demografia</h2>

<wx:template id="wx_t1" pagename="Predefinição:Artigo_principal" page_id="53628"/>
<dl id="wx124">
<dd id="wx125">
<div class="noprint" id="wx126"><a href="/wpt/Imagem:Crystal_Clear_app_xmag.png" title="" wx:linktype="image" wx:pagename="Imagem:Crystal_Clear_app_xmag.png" id="wx127"><img src="/wpt/Imagem:Crystal_Clear_app_xmag.png" alt="" width="18" id="wx128"/></a><i id="wx129">Ver artigo principal: <a href="/wpt/Anexo:Lista_de_l%C3%ADnguas_maias" class="new" title="Anexo:Lista de línguas maias" wx:linktype="unknown" wx:pagename="Anexo:Lista_de_línguas_maias" id="wx130">Lista de línguas maias</a></i></div>
</dd>
</dl>

<wx:templateend start="wx_t1"/>
<div class="wx_image" wx:align="left" wx:thumb="thumb" id="wx131"><a href="/wpt/Imagem:Mayan_Language_Map_PT.png" title="Mapa das áreas em que são faladas as várias línguas maias. O tamanho do texto indica o tamanho relativo das populaçãoes de falantes (iucateco e quiché com 900 000 e 2 000 000 de falantes respectivamente; 100 000 a 500 000 falantes; 10 000 - 100 000 falantes; e menos de 10 000 falantes)" wx:linktype="image" wx:pagename="Imagem:Mayan_Language_Map_PT.png" id="wx132"><img src="/wpt/Imagem:Mayan_Language_Map_PT.png" alt="Mapa das áreas em que são faladas as várias línguas maias. O tamanho do texto indica o tamanho relativo das populaçãoes de falantes (iucateco e quiché com 900 000 e 2 000 000 de falantes respectivamente; 100 000 a 500 000 falantes; 10 000 - 100 000 falantes; e menos de 10 000 falantes)" width="380" id="wx133"/></a> 

<div class="thumbcaption" id="wx134">
<p id="wx135">Mapa das áreas em que são faladas as várias línguas maias. O tamanho do texto indica o tamanho relativo das populaçãoes de falantes (iucateco e quiché com 900 000 e 2 000 000 de falantes respectivamente; 100 000 a 500 000 falantes; 10 000 - 100 000 falantes; e menos de 10 000 falantes)</p>
</div>
</div>

<a id="Grupo_huastecano" name="Grupo_huastecano"/>
<wx:section level="3" title="Grupo huastecano" id="wxsec14"><h3 id="wx136">Grupo huastecano</h3>

<p id="wx137">O <a href="/wpt/L%C3%ADngua_huasteca" title="Língua huasteca" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_huasteca" wx:page_id="1522506" id="wx138">huasteco</a> (ou huaxteco) é falado por aproximadamente 110 000 pessoas<sup id="_ref-20" class="reference"><a href="#_note-20" title="" wx:fragment="_note-20" wx:linktype="note" id="wx139"/></sup>. É a mais divergente das actuais línguas maias. O <a href="/wpt/L%C3%ADngua_chicomucelteca" title="Língua chicomucelteca" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_chicomucelteca" wx:page_id="1530304" id="wx140">chicomucelteco</a> era uma língua aparentada com o huasteco, falada em <a href="/wpt/Chiapas" title="Chiapas" wx:linktype="known" wx:pagename="Chiapas" wx:page_id="51244" id="wx141">Chiapas</a> e extinta antes de <a href="/wpt/1982" title="1982" wx:linktype="known" wx:pagename="1982" wx:page_id="11390" id="wx142">1982</a>.<sup id="_ref-21" class="reference"><a href="#_note-21" title="" wx:fragment="_note-21" wx:linktype="note" id="wx143"/></sup></p>

<a id="Grupo_iucatecano" name="Grupo_iucatecano"/>
</wx:section><wx:section level="3" title="Grupo iucatecano" id="wxsec15"><h3 id="wx144">Grupo iucatecano</h3>

<p id="wx145">O <a href="/wpt/L%C3%ADngua_iucateque" title="Língua iucateque" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_iucateque" wx:page_id="1360553" id="wx146">iucateco</a> (ou iucateque) (conhecido simplesmente como "maia" pelos seus falantes) é a língua maia mais falada no <a href="/wpt/M%C3%A9xico" title="México" wx:linktype="known" wx:pagename="México" wx:page_id="1274" id="wx147">México</a>. Actualmente é falada por aproximadamente 800 000 pessoas, a grande maioria das quais habitantes da <a href="/wpt/Pen%C3%ADnsula_de_Iucat%C3%A3" title="Península de Iucatã" wx:linktype="known" wx:pagename="Península_de_Iucatã" wx:page_id="52280" id="wx148">península de Iucatã</a><sup id="_ref-22" class="reference"><a href="#_note-22" title="" wx:fragment="_note-22" wx:linktype="note" id="wx149"/></sup><sup id="_ref-23" class="reference"><a href="#_note-23" title="" wx:fragment="_note-23" wx:linktype="note" id="wx150"/></sup>. Possui uma rica literatura pós-colonial e permanece como a primeira língua em áreas rurais de <a href="/wpt/Yucat%C3%A1n" title="Yucatán" wx:linktype="known" wx:pagename="Yucatán" wx:page_id="52285" id="wx151">Yucatán</a> e dos estados vizinhos de <a href="/wpt/Quintana_Roo" title="Quintana Roo" wx:linktype="known" wx:pagename="Quintana_Roo" wx:page_id="94880" id="wx152">Quintana Roo</a> e <a href="/wpt/Campeche" title="Campeche" wx:linktype="known" wx:pagename="Campeche" wx:page_id="576614" id="wx153">Campeche</a>.</p>

<p id="wx154">As outras três línguas iucatecanas são o <a href="/wpt/L%C3%ADngua_mopan" title="Língua mopan" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_mopan" wx:page_id="1522992" id="wx155">mopan</a>, falado por aproximadamente 10 000 pessoas, sobretudo no <a href="/wpt/Belize" title="Belize" wx:linktype="known" wx:pagename="Belize" wx:page_id="4011" id="wx156">Belize</a>; o <a href="/wpt/L%C3%ADngua_itz%C3%A1" title="Língua itzá" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_itzá" wx:page_id="1522996" id="wx157">itzá</a>, uma língua extinta (ou quase extinta) da zona de <a href="/wpt/El_Pet%C3%A9n" title="El Petén" wx:linktype="known" wx:pagename="El_Petén" wx:page_id="84250" id="wx158">Petén</a> na Guatemala<sup id="_ref-24" class="reference"><a href="#_note-24" title="" wx:fragment="_note-24" wx:linktype="note" id="wx159"/></sup>; e o <a href="/wpt/L%C3%ADngua_lacandona" title="Língua lacandona" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_lacandona" wx:page_id="1556921" id="wx160">lacandão</a> (ou <i id="wx161">lakantun</i>) também fortemente ameaçado, com apenas 1 000 falante em algumas poucas aldeias na orla da <a href="/wpt/Selva_Lacandona" title="Selva Lacandona" wx:linktype="known" wx:pagename="Selva_Lacandona" wx:page_id="1557339" id="wx162">Selva Lacandona</a>, em <a href="/wpt/Chiapas" title="Chiapas" wx:linktype="known" wx:pagename="Chiapas" wx:page_id="51244" id="wx163">Chiapas</a>.</p>

<a id="Grupo_cholano-tseltalano" name="Grupo_cholano-tseltalano"/>
</wx:section><wx:section level="3" title="Grupo cholano-tseltalano" id="wxsec16"><h3 id="wx164">Grupo cholano-tseltalano</h3>

<a id="Cholano" name="Cholano"/>
<wx:section level="4" title="Cholano" id="wxsec32"><h4 id="wx165">Cholano</h4>

<p id="wx166">As línguas cholanas foram em tempos faladas por toda a área maia, mas actualmente a língua cholana com o maior número de falantes é o <a href="/wpt/L%C3%ADngua_chol" title="Língua chol" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_chol" wx:page_id="1523000" id="wx167">chol</a>, falado por 130 000 pessoas em Chiapas<sup id="_ref-25" class="reference"><a href="#_note-25" title="" wx:fragment="_note-25" wx:linktype="note" id="wx168"/></sup>. A sua parente mais próxima, a <a href="/wpt/L%C3%ADngua_chontal_maia" title="Língua chontal maia" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_chontal_maia" wx:page_id="1522432" id="wx169">língua chontal maia</a>, <sup id="_ref-26" class="reference"><a href="#_note-26" title="" wx:fragment="_note-26" wx:linktype="note" id="wx170"/></sup> é falada por 55 000 pessoas<sup id="_ref-27" class="reference"><a href="#_note-27" title="" wx:fragment="_note-27" wx:linktype="note" id="wx171"/></sup> no estado de <a href="/wpt/Tabasco" title="Tabasco" wx:linktype="known" wx:pagename="Tabasco" wx:page_id="96940" id="wx172">Tabasco</a>. Outra língua relacionada, e actualmente ameaçada, é o <a href="/wpt/L%C3%ADngua_chorti" title="Língua chorti" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_chorti" wx:page_id="1522467" id="wx173">chorti</a>, falado por 30 000 pessoas na <a href="/wpt/Guatemala" title="Guatemala" wx:linktype="known" wx:pagename="Guatemala" wx:page_id="4010" id="wx174">Guatemala</a><sup id="_ref-28" class="reference"><a href="#_note-28" title="" wx:fragment="_note-28" wx:linktype="note" id="wx175"/></sup>. O chorti foi em tempos falado também no extremo ocidental das <a href="/wpt/Honduras" title="Honduras" wx:linktype="known" wx:pagename="Honduras" wx:page_id="4566" id="wx176">Honduras</a> e em <a href="/wpt/El_Salvador" title="El Salvador" wx:linktype="known" wx:pagename="El_Salvador" wx:page_id="4567" id="wx177">El Salvador</a>, mas actualmente a variante de El Salvador encontra-se extinta e a hondurenha em vias de extinção. O <a href="/wpt/L%C3%ADngua_cholti" title="Língua cholti" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_cholti" wx:page_id="1521246" id="wx178">cholti</a>, uma língua irmã do chorti, encontra-se também extinto.</p>

<p id="wx179">Crê-se que as línguas cholanas são as mais conservadoras em termos de vocabulário e fonologia, e as mais estreitamente relacionadas com a língua das inscrições do período clássico encontradas nas terras baixas centrais. Podem ter funcionado como línguas de prestígio, coexistindo com outros dialectos em algumas zonas. Esta suposição fornece uma explicação plausível para a distância geográfica entre a zona chorti e as zonas onde são falados o chol e o chontal<sup id="_ref-29" class="reference"><a href="#_note-29" title="" wx:fragment="_note-29" wx:linktype="note" id="wx180"/></sup>.</p>

<a id="Tseltalano" name="Tseltalano"/>
</wx:section><wx:section level="4" title="Tseltalano" id="wxsec33"><h4 id="wx181">Tseltalano</h4>

<p id="wx182">As línguas mais próximas das línguas cholanas são as línguas do ramo tseltalano, <a href="/wpt/L%C3%ADngua_tsotsil" title="Língua tsotsil" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_tsotsil" wx:page_id="906157" id="wx183">tsotsil</a> e <a href="/wpt/L%C3%ADngua_tseltal" title="Língua tseltal" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_tseltal" wx:page_id="1528799" id="wx184">tseltal</a>, ambas faladas em Chiapas por grandes populaçôes estáveis ou em crescimento (265,000 para o tsotsil e 215,000 para o tseltal)<sup id="_ref-30" class="reference"><a href="#_note-30" title="" wx:fragment="_note-30" wx:linktype="note" id="wx185"/></sup>. Tanto o tsotsil como tseltal têm um grande número de falantes <a href="/wpt/Monolinguismo" title="Monolinguismo" wx:linktype="known" wx:pagename="Monolinguismo" wx:page_id="1587959" id="wx186">monolingues</a>.</p>

<a id="Grupo_canjobalano-chujeano" name="Grupo_canjobalano-chujeano"/>
</wx:section></wx:section><wx:section level="3" title="Grupo canjobalano-chujeano" id="wxsec17"><h3 id="wx187">Grupo canjobalano-chujeano</h3>

<a id="Canjobalano" name="Canjobalano"/>
<wx:section level="4" title="Canjobalano" id="wxsec34"><h4 id="wx188">Canjobalano</h4>

<p id="wx189">O <a href="/wpt/L%C3%ADngua_canjobal" title="Língua canjobal" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_canjobal" wx:page_id="1525231" id="wx190">canjobal</a> é falado por 77 000 pessoas no departamento guatemalteco de <a href="/wpt/Huehuetenango" title="Huehuetenango" wx:linktype="known" wx:pagename="Huehuetenango" wx:page_id="84238" id="wx191">Huehuetenango</a><sup id="_ref-31" class="reference"><a href="#_note-31" title="" wx:fragment="_note-31" wx:linktype="note" id="wx192"/></sup>, e por pequenas populações em outras zonas <sup id="_ref-32" class="reference"><a href="#_note-32" title="" wx:fragment="_note-32" wx:linktype="note" id="wx193"/></sup>. O <a href="/wpt/L%C3%ADngua_jacalteca" title="Língua jacalteca" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_jacalteca" wx:page_id="1532477" id="wx194">jacalteco</a> (também conhecido como popti <sup id="_ref-33" class="reference"><a href="#_note-33" title="" wx:fragment="_note-33" wx:linktype="note" id="wx195"/></sup>) é falado por quase 100 000 pessoas em vários municípios<sup id="_ref-34" class="reference"><a href="#_note-34" title="" wx:fragment="_note-34" wx:linktype="note" id="wx196"/></sup> do departamento de Huehuetenango. Outra língua que faz parte deste ramo é o <a href="/wpt/L%C3%ADngua_acateca" title="Língua acateca" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_acateca" wx:page_id="1607580" id="wx197">acateco</a>, com mais de 50 000 falantes em <a href="/wpt/San_Miguel_Acat%C3%A1n" title="San Miguel Acatán" wx:linktype="known" wx:pagename="San_Miguel_Acatán" wx:page_id="86290" id="wx198">San Miguel Acatán</a> e <a href="/wpt/San_Rafael_La_Independencia" title="San Rafael La Independencia" wx:linktype="known" wx:pagename="San_Rafael_La_Independencia" wx:page_id="86292" id="wx199">San Rafael La Independencia</a>.</p>

<a id="Chujeano" name="Chujeano"/>
</wx:section><wx:section level="4" title="Chujeano" id="wxsec35"><h4 id="wx200">Chujeano</h4>

<p id="wx201">A <a href="/wpt/L%C3%ADngua_chuj" title="Língua chuj" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_chuj" wx:page_id="1530141" id="wx202">língua chuj</a> é falada por 40 000 pessoas em Huehuetenango e por 9 500 pessoas, sobretudo refugiados, no México, no município de Trinitaria em Chiapas e nas aldeias de Tziscau e Cuauhtémoc. O <a href="/wpt/L%C3%ADngua_tojolabal" title="Língua tojolabal" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_tojolabal" wx:page_id="1536908" id="wx203">tojolabal</a> é falado no leste de Chiapas por aproximadamente 36 000 pessoas<sup id="_ref-35" class="reference"><a href="#_note-35" title="" wx:fragment="_note-35" wx:linktype="note" id="wx204"/></sup>.</p>

<a id="Grupo_quicheano-mameano" name="Grupo_quicheano-mameano"/>
</wx:section></wx:section><wx:section level="3" title="Grupo quicheano-mameano" id="wxsec18"><h3 id="wx205">Grupo quicheano-mameano</h3>

<p id="wx206">As línguas e dialectos quicheano-mameanos, são falados nas terras altas da Guatemala.</p>

<p id="wx207">O <a href="/wpt/L%C3%ADngua_queqchi" title="Língua queqchi" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_queqchi" wx:page_id="1561657" id="wx208">queqchi</a> constitui um ramo separado dentro do grupo quicheano-mameano e é falado por aproximadamente 400 000 pessoas no sul do departamento de El Petén e no departamento de <a href="/wpt/Alta_Verapaz" title="Alta Verapaz" wx:linktype="known" wx:pagename="Alta_Verapaz" wx:page_id="84229" id="wx209">Alta Verapaz</a> na Guatemala, e por 9 000 falantes no Belize. Em El Salvador é falado por 12 000 pessoas, na sequência de migrações recentes<sup id="_ref-36" class="reference"><a href="#_note-36" title="" wx:fragment="_note-36" wx:linktype="note" id="wx210"/></sup>.</p>

<p id="wx211">A <a href="/wpt/L%C3%ADngua_uspanteca" title="Língua uspanteca" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_uspanteca" wx:page_id="1533241" id="wx212">língua uspanteca</a> é nativa exclusivamente do município de <a href="/wpt/Uspant%C3%A1n" title="Uspantán" wx:linktype="known" wx:pagename="Uspantán" wx:page_id="86231" id="wx213">Uspantán</a> no departamento guatemalteco de <a href="/wpt/El_Quich%C3%A9" title="El Quiché" wx:linktype="known" wx:pagename="El_Quiché" wx:page_id="84251" id="wx214">El Quiché</a>, e tem 3 000 falantes, entre os quais se conta <a href="/wpt/Rigoberta_Mench%C3%BA" title="Rigoberta Menchú" wx:linktype="known" wx:pagename="Rigoberta_Menchú" wx:page_id="292024" id="wx215">Rigoberta Menchú</a> ganhadora do <a href="/wpt/Pr%C3%A9mio_Nobel_da_Paz" title="Prémio Nobel da Paz" wx:linktype="known" wx:pagename="Prémio_Nobel_da_Paz" wx:page_id="43167" id="wx216">Prémio Nobel da Paz</a><sup id="_ref-37" class="reference"><a href="#_note-37" title="" wx:fragment="_note-37" wx:linktype="note" id="wx217"/></sup>.</p>

<a id="Mameano" name="Mameano"/>
<wx:section level="4" title="Mameano" id="wxsec36"><h4 id="wx218">Mameano</h4>

<p id="wx219">A língua com mais falantes entre as línguas mameanas é o <a href="/wpt/L%C3%ADngua_mam" title="Língua mam" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_mam" wx:page_id="1561764" id="wx220">mam</a>, falado por 150 000 pessoas nos departamentos de <a href="/wpt/San_Marcos_%28departamento%29" title="San Marcos (departamento)" wx:linktype="known" wx:pagename="San_Marcos_(departamento)" wx:page_id="84252" id="wx221">San Marcos</a>, <a href="/wpt/Huehuetenango" title="Huehuetenango" wx:linktype="known" wx:pagename="Huehuetenango" wx:page_id="84238" id="wx222">Huehuetenango</a> (<a href="/wpt/Todos_Santos_Cuchumat%C3%A1n" title="Todos Santos Cuchumatán" wx:linktype="known" wx:pagename="Todos_Santos_Cuchumatán" wx:page_id="86303" id="wx223">Todos Santos Cuchumatán</a>) e <a href="/wpt/Quetzaltenango" title="Quetzaltenango" wx:linktype="known" wx:pagename="Quetzaltenango" wx:page_id="84242" id="wx224">Quetzaltenango</a>. O <a href="/wpt/L%C3%ADngua_aguacateca" title="Língua aguacateca" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_aguacateca" wx:page_id="1601675" id="wx225">aguacateco</a> é a língua de 20 000 habitantes de <a href="/wpt/Aguacat%C3%A1n" title="Aguacatán" wx:linktype="known" wx:pagename="Aguacatán" wx:page_id="86270" id="wx226">Aguacatán</a>, outro município de <a href="/wpt/Huehuetenango" title="Huehuetenango" wx:linktype="known" wx:pagename="Huehuetenango" wx:page_id="84238" id="wx227">Huehuetenango</a>. O <a href="/wpt/L%C3%ADngua_ixil" title="Língua ixil" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_ixil" wx:page_id="1533032" id="wx228">ixil</a> é falado por 18 000 pessoas na região do <a href="/wpt/Tri%C3%A2ngulo_Ixil" title="Triângulo Ixil" wx:linktype="known" wx:pagename="Triângulo_Ixil" wx:page_id="1703884" id="wx229">Triângulo Ixil</a> no departamento de El Quiché<sup id="_ref-38" class="reference"><a href="#_note-38" title="" wx:fragment="_note-38" wx:linktype="note" id="wx230"/></sup>.</p>

<p id="wx231">O <a href="/wpt/L%C3%ADngua_tectiteca" title="Língua tectiteca" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_tectiteca" wx:page_id="1536914" id="wx232">tectiteco</a> (ou teco) é falado por mais de 1 000 pessoas no município de Tectitán e por 1 000 refugiados que se encontram no México. O número de falantes de tectiteco parece estar a aumentar<sup id="_ref-39" class="reference"><a href="#_note-39" title="" wx:fragment="_note-39" wx:linktype="note" id="wx233"/></sup>.</p>

<a id="Quicheano" name="Quicheano"/>
</wx:section><wx:section level="4" title="Quicheano" id="wxsec37"><h4 id="wx234">Quicheano</h4>

<p id="wx235">O <a href="/wpt/L%C3%ADngua_quich%C3%A9" title="Língua quiché" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_quiché" wx:page_id="1648130" id="wx236">quiché</a>, a língua maia com maior número de falantes, é falada por aproximadamente 1 milhão de pessoas nas terras altas da Guatemala, em redor das povoações de <a href="/wpt/Chichicastenango" title="Chichicastenango" wx:linktype="known" wx:pagename="Chichicastenango" wx:page_id="86215" id="wx237">Chichicastenango</a> e <a href="/wpt/Quetzaltenango" title="Quetzaltenango" wx:linktype="known" wx:pagename="Quetzaltenango" wx:page_id="84242" id="wx238">Quetzaltenango</a> e nos <a href="/wpt/Montes_Cuchumatanes" title="Montes Cuchumatanes" wx:linktype="known" wx:pagename="Montes_Cuchumatanes" wx:page_id="1599965" id="wx239">montes Cuchumatanes</a>, bem como por migrantes urbanos na <a href="/wpt/Cidade_da_Guatemala" title="Cidade da Guatemala" wx:linktype="known" wx:pagename="Cidade_da_Guatemala" wx:page_id="26390" id="wx240">Cidade da Guatemala</a><sup id="_ref-40" class="reference"><a href="#_note-40" title="" wx:fragment="_note-40" wx:linktype="note" id="wx241"/></sup>. O famoso texto mitológico maia, <i id="wx242"><a href="/wpt/Popol_Vuh" title="Popol Vuh" wx:linktype="known" wx:pagename="Popol_Vuh" wx:page_id="122967" id="wx243">Popol Vuh</a></i>, está escrito numa forma antiga de quiché, muitas vezes chamada <a href="/wpt/Quich%C3%A9_cl%C3%A1ssico" title="Quiché clássico" wx:linktype="known" wx:pagename="Quiché_clássico" wx:page_id="1704049" id="wx244">quiché clássico</a>. A <a href="/wpt/Quich%C3%A9" title="Quiché" wx:linktype="known" wx:pagename="Quiché" wx:page_id="1601697" id="wx245">cultura quiché</a> encontrava-se no seu auge por altura da conquista espanhola. <a href="/wpt/Utatl%C3%A1n" title="Utatlán" wx:linktype="known" wx:pagename="Utatlán" wx:page_id="1059537" id="wx246">Utatlán</a>, próximo da actual cidade de <a href="/wpt/Santa_Cruz_del_Quich%C3%A9" title="Santa Cruz del Quiché" wx:linktype="known" wx:pagename="Santa_Cruz_del_Quiché" wx:page_id="86230" id="wx247">Santa Cruz del Quiché</a>, era o seu centro económico e cerimonial.<sup id="_ref-41" class="reference"><a href="#_note-41" title="" wx:fragment="_note-41" wx:linktype="note" id="wx248"/></sup></p>

<p id="wx249">O <a href="/wpt/L%C3%ADngua_achi" title="Língua achi" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_achi" wx:page_id="1556910" id="wx250">achi</a> é falado por 85 000 pessoas em <a href="/wpt/Cubulco" title="Cubulco" wx:linktype="known" wx:pagename="Cubulco" wx:page_id="86145" id="wx251">Cubulco</a> e <a href="/wpt/Rabinal" title="Rabinal" wx:linktype="known" wx:pagename="Rabinal" wx:page_id="86150" id="wx252">Rabinal</a>, dois municípios de <a href="/wpt/Baja_Verapaz" title="Baja Verapaz" wx:linktype="known" wx:pagename="Baja_Verapaz" wx:page_id="84232" id="wx253">Baja Verapaz</a>. Em algumas classificações o achi é considerado uma variante do quiché. No entanto, devido à separação histórica entre as duas etnias, os maias achi não se consideram quichés<sup id="_ref-42" class="reference"><a href="#_note-42" title="" wx:fragment="_note-42" wx:linktype="note" id="wx254"/></sup>.</p>

<p id="wx255">O <a href="/wpt/L%C3%ADngua_caqchiquel" title="Língua caqchiquel" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_caqchiquel" wx:page_id="1561342" id="wx256">caqchiquel</a> é falado por cerca de 400 000 numa área que se estende para oeste desde a Cidade da Guatemala até à margem norte do <a href="/wpt/Lago_de_Atitl%C3%A1n" title="Lago de Atitlán" wx:linktype="known" wx:pagename="Lago_de_Atitlán" wx:page_id="1563029" id="wx257">lago de Atitlán</a><sup id="_ref-43" class="reference"><a href="#_note-43" title="" wx:fragment="_note-43" wx:linktype="note" id="wx258"/></sup>. A obra <i id="wx259"><a href="/wpt/Anais_dos_Caqchiqueles" title="Anais dos Caqchiqueles" wx:linktype="known" wx:pagename="Anais_dos_Caqchiqueles" wx:page_id="1716030" id="wx260">Anais dos Caqchiqueles</a></i>, escrito em caqchiquel, é uma importante obra literária datada do século XVI, que conta a história das classes governantes do povo caqchiquel. O <a href="/wpt/L%C3%ADngua_tsutuil" title="Língua tsutuil" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_tsutuil" wx:page_id="1559913" id="wx261">tsutuil</a> tem cerca de 90 000 falantes na vizinhança do lago de Atitlán<sup id="_ref-44" class="reference"><a href="#_note-44" title="" wx:fragment="_note-44" wx:linktype="note" id="wx262"/></sup>. Outros membros do ramo quicheano são o <a href="/wpt/L%C3%ADngua_sacapulteca" title="Língua sacapulteca" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_sacapulteca" wx:page_id="1561308" id="wx263">sacapulteco</a>, falado por pouco menos de 40 000 pessoas sobretudo no departamento de El Quiché, e o <a href="/wpt/L%C3%ADngua_sipacapense" title="Língua sipacapense" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_sipacapense" wx:page_id="1556912" id="wx264">sipacapense</a>, que é falado por 8 000 pessoas em <a href="/wpt/Sipacapa" title="Sipacapa" wx:linktype="known" wx:pagename="Sipacapa" wx:page_id="90879" id="wx265">Sipacapa</a>, no departamento de San Marcos.</p>

<a id="Pocom" name="Pocom"/>
</wx:section><wx:section level="4" title="Pocom" id="wxsec38"><h4 id="wx266">Pocom</h4>

<p id="wx267">As línguas pocom são estreitamente aparentadas com o quiché, com o qual constituem um sub-ramo do grupo quicheano-mameano<sup id="_ref-45" class="reference"><a href="#_note-45" title="" wx:fragment="_note-45" wx:linktype="note" id="wx268"/></sup>.</p>

<p id="wx269">O <a href="/wpt/L%C3%ADngua_pocomchi" title="Língua pocomchi" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_pocomchi" wx:page_id="1559573" id="wx270">pocomchi</a> é falado por 90 000 pessoas<sup id="_ref-46" class="reference"><a href="#_note-46" title="" wx:fragment="_note-46" wx:linktype="note" id="wx271"/></sup> em <a href="/wpt/Purulh%C3%A1" title="Purulhá" wx:linktype="known" wx:pagename="Purulhá" wx:page_id="86147" id="wx272">Purulhá</a>, em Baja Verapaz, e nos seguintes municípios de Alta Verapaz: <a href="/wpt/Santa_Cruz_Verapaz" title="Santa Cruz Verapaz" wx:linktype="known" wx:pagename="Santa_Cruz_Verapaz" wx:page_id="86125" id="wx273">Santa Cruz Verapaz</a>, <a href="/wpt/San_Crist%C3%B3bal_Verapaz" title="San Cristóbal Verapaz" wx:linktype="known" wx:pagename="San_Cristóbal_Verapaz" wx:page_id="86123" id="wx274">San Cristóbal Verapaz</a>, <a href="/wpt/Tactic" title="Tactic" wx:linktype="known" wx:pagename="Tactic" wx:page_id="86127" id="wx275">Tactic</a>, <a href="/wpt/Tamah%C3%BA" title="Tamahú" wx:linktype="known" wx:pagename="Tamahú" wx:page_id="86128" id="wx276">Tamahú</a> e <a href="/wpt/Tucur%C3%BA" title="Tucurú" wx:linktype="known" wx:pagename="Tucurú" wx:page_id="86129" id="wx277">Tucurú</a>. O <a href="/wpt/L%C3%ADngua_pocomam" title="Língua pocomam" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_pocomam" wx:page_id="1559576" id="wx278">pocomam</a> é falado por aproximadamente 30 000 pessoas<sup id="_ref-47" class="reference"><a href="#_note-47" title="" wx:fragment="_note-47" wx:linktype="note" id="wx279"/></sup> em várias pequenas bolsas, a maior das quais situa-se no departamento de Alta Verapaz. O pocomam foi em tempos também falado em El Salvador.</p>

<a id="Fonologia" name="Fonologia"/>
</wx:section></wx:section></wx:section><wx:section level="2" title="Fonologia" id="wxsec5"><h2 id="wx280">Fonologia</h2>

<a id="Sistema_sonoro_protomaia" name="Sistema_sonoro_protomaia"/>
<wx:section level="3" title="Sistema sonoro protomaia" id="wxsec19"><h3 id="wx281">Sistema sonoro protomaia</h3>

<p id="wx282">O <a href="/wpt/Protomaia" title="Protomaia" wx:linktype="known" wx:pagename="Protomaia" wx:page_id="1558645" id="wx283">protomaia</a> (o ancestral comum das línguas maias segundo a reconstrução<sup id="_ref-48" class="reference"><a href="#_note-48" title="" wx:fragment="_note-48" wx:linktype="note" id="wx284"/></sup> por meio do <a href="/wpt/M%C3%A9todo_comparativo" title="Método comparativo" wx:linktype="known" wx:pagename="Método_comparativo" wx:page_id="1376056" id="wx285">método comparativo</a>) possuía uma estrutura silábica predominante do tipo CVC, admitindo os <a href="/wpt/Encontro_consonantal" title="Encontro consonantal" wx:linktype="known" wx:pagename="Encontro_consonantal" wx:page_id="265321" id="wx286">encontros consonantais</a> apenas entre sílabas.<sup id="_ref-49" class="reference"><a href="#_note-49" title="" wx:fragment="_note-49" wx:linktype="note" id="wx287"/></sup> A maioria dos <a href="/wpt/Radical_%28ling%C3%BC%C3%ADstica%29" title="Radical (lingüística)" wx:linktype="known" wx:pagename="Radical_(lingüística)" wx:page_id="105102" id="wx288">radicais</a> protomaias era monossilábica exceptuando alguns radicais nominais dissilábicos.</p>

<p id="wx289">Devido à perda de vogais subsequentemente ocorrida, muitas línguas maias apresentam actualmente encontros consonantais em ambos os extremos das sílabas. Após a reconstrução de <a href="/wpt/Lyle_Campbell" title="Lyle Campbell" wx:linktype="known" wx:pagename="Lyle_Campbell" wx:page_id="1679513" id="wx290">Lyle Campbell</a> e <a href="/wpt/Terrence_Kaufman" title="Terrence Kaufman" wx:linktype="known" wx:pagename="Terrence_Kaufman" wx:page_id="1704056" id="wx291">Terrence Kaufman</a>, a língua protomaia possuía os sons seguintes;<sup id="_ref-50" class="reference"><a href="#_note-50" title="" wx:fragment="_note-50" wx:linktype="note" id="wx292"/></sup> os sons presentes nas línguas modernas são em larga medida semelhantes aos do conjunto apresentado abaixo.</p>

<table align="center" class="wikitable" style="float: none; text-align: center" id="wx293">
<caption id="wx294">Vogais protomaias</caption>

<tr id="wx295">
<th rowspan="2" id="wx296"/>
<th colspan="2" id="wx297"><a href="/wpt/Vogal_anterior" title="Vogal anterior" wx:linktype="known" wx:pagename="Vogal_anterior" wx:page_id="1674935" id="wx298">Anteriores</a> </th>
<th colspan="2" id="wx299"><a href="/wpt/Vogal_central" title="Vogal central" wx:linktype="known" wx:pagename="Vogal_central" wx:page_id="1674937" id="wx300">Centrais</a> </th>
<th colspan="2" id="wx301"><a href="/wpt/Vogal_posterior" title="Vogal posterior" wx:linktype="known" wx:pagename="Vogal_posterior" wx:page_id="1674939" id="wx302">Posteriores</a> </th>
</tr>

<tr id="wx303">
<th id="wx304"><small id="wx305"><a href="/wpt/Vogal_curta" title="Vogal curta" wx:linktype="known" wx:pagename="Vogal_curta" wx:page_id="1675095" id="wx306">Curtas</a></small> </th>
<th id="wx307"><small id="wx308"><a href="/wpt/Vogal_longa" title="Vogal longa" wx:linktype="known" wx:pagename="Vogal_longa" wx:page_id="1675099" id="wx309">Longas</a></small> </th>
<th id="wx310"><small id="wx311"><a href="/wpt/Vogal_curta" title="Vogal curta" wx:linktype="known" wx:pagename="Vogal_curta" wx:page_id="1675095" id="wx312">Curtas</a></small> </th>
<th id="wx313"><small id="wx314"><a href="/wpt/Vogal_longa" title="Vogal longa" wx:linktype="known" wx:pagename="Vogal_longa" wx:page_id="1675099" id="wx315">Longas</a></small> </th>
<th id="wx316"><small id="wx317"><a href="/wpt/Vogal_curta" title="Vogal curta" wx:linktype="known" wx:pagename="Vogal_curta" wx:page_id="1675095" id="wx318">Curtas</a></small> </th>
<th id="wx319"><small id="wx320"><a href="/wpt/Vogal_longa" title="Vogal longa" wx:linktype="known" wx:pagename="Vogal_longa" wx:page_id="1675099" id="wx321">Longas</a></small> </th>
</tr>

<tr id="wx322">
<th id="wx323"><a href="/wpt/Vogal_fechada" title="Vogal fechada" wx:linktype="known" wx:pagename="Vogal_fechada" wx:page_id="426439" id="wx324">Fechadas</a> </th>
<td id="wx325"><wx:template id="wx_t2" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx326">[i]</span><wx:templateend start="wx_t2"/>
</td>
<td id="wx327"><wx:template id="wx_t3" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx328">[iː]</span><wx:templateend start="wx_t3"/>
</td>
<td colspan="2" id="wx329"/>
<td id="wx330"><wx:template id="wx_t4" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx331">[u]</span><wx:templateend start="wx_t4"/>
</td>
<td id="wx332"><wx:template id="wx_t5" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx333">[uː]</span><wx:templateend start="wx_t5"/>
</td>
</tr>

<tr id="wx334">
<th id="wx335"><a href="/wpt/Vogal_semifechada" title="Vogal semifechada" wx:linktype="known" wx:pagename="Vogal_semifechada" wx:page_id="1679478" id="wx336">Semifechadas</a> </th>
<td id="wx337"><wx:template id="wx_t6" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx338">[e]</span><wx:templateend start="wx_t6"/>
</td>
<td id="wx339"><wx:template id="wx_t7" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx340">[eː]</span><wx:templateend start="wx_t7"/>
</td>
<td colspan="2" id="wx341"/>
<td id="wx342"><wx:template id="wx_t8" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx343">[o]</span><wx:templateend start="wx_t8"/>
</td>
<td id="wx344"><wx:template id="wx_t9" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx345">[oː]</span><wx:templateend start="wx_t9"/>
</td>
</tr>

<tr id="wx346">
<th id="wx347"><a href="/wpt/Vogal_aberta" title="Vogal aberta" wx:linktype="known" wx:pagename="Vogal_aberta" wx:page_id="1674941" id="wx348">Abertas</a> </th>
<td colspan="2" id="wx349"/>
<td id="wx350"><wx:template id="wx_t10" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx351">[a]</span><wx:templateend start="wx_t10"/>
</td>
<td id="wx352"><wx:template id="wx_t11" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx353">[aː]</span><wx:templateend start="wx_t11"/>
</td>
<td colspan="2" id="wx354"/>
</tr>
</table>

<table class="wikitable" align="center" style="float: none; text-align: center" id="wx355">
<caption id="wx356">Consoantes protomaias</caption>

<tr id="wx357">
<th rowspan="2" id="wx358"/>
<th colspan="2" id="wx359"><a href="/wpt/Consoante_bilabial" title="Consoante bilabial" wx:linktype="known" wx:pagename="Consoante_bilabial" wx:page_id="176334" id="wx360">Bilabiais</a> </th>
<th colspan="2" id="wx361"><a href="/wpt/Consoante_alveolar" title="Consoante alveolar" wx:linktype="known" wx:pagename="Consoante_alveolar" wx:page_id="176335" id="wx362">Alveolares</a> </th>
<th colspan="2" id="wx363"><a href="/wpt/Consoante_palatal" title="Consoante palatal" wx:linktype="known" wx:pagename="Consoante_palatal" wx:page_id="1674918" id="wx364">Palatais</a> </th>
<th colspan="2" id="wx365"><a href="/wpt/Consoante_velar" title="Consoante velar" wx:linktype="known" wx:pagename="Consoante_velar" wx:page_id="1674921" id="wx366">Velares</a> </th>
<th colspan="2" id="wx367"><a href="/wpt/Consoante_uvular" title="Consoante uvular" wx:linktype="known" wx:pagename="Consoante_uvular" wx:page_id="1674925" id="wx368">Uvulares</a> </th>
<th rowspan="1" id="wx369"><a href="/wpt/Consoante_glotal" title="Consoante glotal" wx:linktype="known" wx:pagename="Consoante_glotal" wx:page_id="1674928" id="wx370">Glotais</a> </th>
</tr>

<tr id="wx371">
<th id="wx372"><small id="wx373">Simples</small> </th>
<th id="wx374"><small id="wx375"><a href="/wpt/Consoante_implosiva" title="Consoante implosiva" wx:linktype="known" wx:pagename="Consoante_implosiva" wx:page_id="1674973" id="wx376">Implosivas</a></small> </th>
<th id="wx377"><small id="wx378">Simples</small> </th>
<th id="wx379"><small id="wx380"><a href="/wpt/Consoante_ejetiva" title="Consoante ejetiva" wx:linktype="known" wx:pagename="Consoante_ejetiva" wx:page_id="1674965" id="wx381">Ejectivas</a></small> </th>
<th id="wx382"><small id="wx383">Simples</small> </th>
<th id="wx384"><small id="wx385"><a href="/wpt/Consoante_ejetiva" title="Consoante ejetiva" wx:linktype="known" wx:pagename="Consoante_ejetiva" wx:page_id="1674965" id="wx386">Ejectivas</a></small> </th>
<th id="wx387"><small id="wx388">Simples</small> </th>
<th id="wx389"><small id="wx390"><a href="/wpt/Consoante_ejetiva" title="Consoante ejetiva" wx:linktype="known" wx:pagename="Consoante_ejetiva" wx:page_id="1674965" id="wx391">Ejectivas</a></small> </th>
<th id="wx392"><small id="wx393">Simples</small> </th>
<th id="wx394"><small id="wx395"><a href="/wpt/Consoante_ejetiva" title="Consoante ejetiva" wx:linktype="known" wx:pagename="Consoante_ejetiva" wx:page_id="1674965" id="wx396">Ejectivas</a></small> </th>
<th id="wx397"><small id="wx398">Simples</small> </th>
</tr>

<tr id="wx399">
<th id="wx400"><a href="/wpt/Consoante_oclusiva" title="Consoante oclusiva" wx:linktype="known" wx:pagename="Consoante_oclusiva" wx:page_id="319906" id="wx401">Oclusivas</a> </th>
<td id="wx402"><wx:template id="wx_t12" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx403">[p]</span><wx:templateend start="wx_t12"/>
</td>
<td id="wx404"><wx:template id="wx_t13" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx405">[ɓ]</span><wx:templateend start="wx_t13"/>
</td>
<td id="wx406"><wx:template id="wx_t14" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx407">[t]</span><wx:templateend start="wx_t14"/>
</td>
<td id="wx408"><wx:template id="wx_t15" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx409">[t’]</span><wx:templateend start="wx_t15"/>
</td>
<td id="wx410"><wx:template id="wx_t16" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx411">[tʲ]</span><wx:templateend start="wx_t16"/>
</td>
<td id="wx412"><wx:template id="wx_t17" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx413">[tʲ’]</span><wx:templateend start="wx_t17"/>
</td>
<td id="wx414"><wx:template id="wx_t18" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx415">[k]</span><wx:templateend start="wx_t18"/>
</td>
<td id="wx416"><wx:template id="wx_t19" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx417">[k’]</span><wx:templateend start="wx_t19"/>
</td>
<td id="wx418"><wx:template id="wx_t20" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx419">[q]</span><wx:templateend start="wx_t20"/>
</td>
<td id="wx420"><wx:template id="wx_t21" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx421">[q’]</span><wx:templateend start="wx_t21"/>
</td>
<td id="wx422"><wx:template id="wx_t22" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx423">[ʔ]</span><wx:templateend start="wx_t22"/>
</td>
</tr>

<tr id="wx424">
<th id="wx425"><a href="/wpt/Consoante_africada" title="Consoante africada" wx:linktype="known" wx:pagename="Consoante_africada" wx:page_id="1664953" id="wx426">Africadas</a> </th>
<td id="wx427"/>
<td id="wx428"/>
<td id="wx429"><wx:template id="wx_t23" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx430">[ts]</span><wx:templateend start="wx_t23"/>
</td>
<td id="wx431"><wx:template id="wx_t24" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx432">[ts’]</span><wx:templateend start="wx_t24"/>
</td>
<td id="wx433"><wx:template id="wx_t25" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx434">[tʃ]</span><wx:templateend start="wx_t25"/>
</td>
<td id="wx435"><wx:template id="wx_t26" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx436">[tʃ’]</span><wx:templateend start="wx_t26"/>
</td>
<td id="wx437"/>
<td id="wx438"/>
<td id="wx439"/>
<td id="wx440"/>
<td id="wx441"/>
</tr>

<tr id="wx442">
<th id="wx443"><a href="/wpt/Consoante_fricativa" title="Consoante fricativa" wx:linktype="known" wx:pagename="Consoante_fricativa" wx:page_id="442040" id="wx444">Fricativas</a> </th>
<td colspan="2" id="wx445"/>
<td colspan="2" id="wx446"><wx:template id="wx_t27" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx447">[s]</span><wx:templateend start="wx_t27"/>
</td>
<td colspan="2" id="wx448"><wx:template id="wx_t28" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx449">[ʃ]</span><wx:templateend start="wx_t28"/>
</td>
<td colspan="2" id="wx450"/>
<td colspan="2" id="wx451"><wx:template id="wx_t29" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx452">[χ]</span><wx:templateend start="wx_t29"/>
</td>
<td colspan="2" id="wx453"><wx:template id="wx_t30" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx454">[h]</span><wx:templateend start="wx_t30"/>
</td>
</tr>

<tr id="wx455">
<th id="wx456"><a href="/wpt/Consoante_nasal" title="Consoante nasal" wx:linktype="known" wx:pagename="Consoante_nasal" wx:page_id="1674887" id="wx457">Nasais</a> </th>
<td colspan="2" id="wx458"><wx:template id="wx_t31" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx459">[m]</span><wx:templateend start="wx_t31"/>
</td>
<td colspan="2" id="wx460"><wx:template id="wx_t32" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx461">[n]</span><wx:templateend start="wx_t32"/>
</td>
<td colspan="2" id="wx462"/>
<td colspan="2" id="wx463"><wx:template id="wx_t33" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx464">[ŋ]</span><wx:templateend start="wx_t33"/>
</td>
<td colspan="2" id="wx465"/>
<td colspan="2" id="wx466"/>
</tr>

<tr id="wx467">
<th id="wx468"><a href="/wpt/Consoante_l%C3%ADquida" title="Consoante líquida" wx:linktype="known" wx:pagename="Consoante_líquida" wx:page_id="1674931" id="wx469">Líquidas</a> </th>
<td colspan="2" id="wx470"/>
<td colspan="2" id="wx471"><wx:template id="wx_t34" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx472">[l]</span><wx:templateend start="wx_t34"/>
<p id="wx473">  <wx:template id="wx_t35" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx474">[r]</span><wx:templateend start="wx_t35"/>
</p>
</td>
<td colspan="2" id="wx475"/>
<td colspan="2" id="wx476"/>
<td colspan="2" id="wx477"/>
<td colspan="2" id="wx478"/>
</tr>

<tr id="wx479">
<th id="wx480"><a href="/wpt/Semivogal" title="Semivogal" wx:linktype="known" wx:pagename="Semivogal" wx:page_id="1477823" id="wx481">Deslizes</a> </th>
<td colspan="2" id="wx482"/>
<td colspan="2" id="wx483"/>
<td colspan="2" id="wx484"><wx:template id="wx_t36" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx485">[j]</span><wx:templateend start="wx_t36"/>
</td>
<td colspan="2" id="wx486"><wx:template id="wx_t37" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx487">[w]</span><wx:templateend start="wx_t37"/>
</td>
<td colspan="2" id="wx488"/>
<td colspan="2" id="wx489"/>
</tr>
</table>

<a id="Evolu.C3.A7.C3.A3o_fonol.C3.B3gica_do_protomaia" name="Evolu.C3.A7.C3.A3o_fonol.C3.B3gica_do_protomaia"/>
</wx:section><wx:section level="3" title="Evolução fonológica do protomaia" id="wxsec20"><h3 id="wx490">Evolução fonológica do protomaia</h3>

<p id="wx491">A classificação das línguas maias baseia-se em mudanças partilhadas entre grupos de línguas. Por exemplo as línguas ocidentais (como o huastecano, iucatecano e cholano) trocaram todas o <a href="/wpt/Fonema" title="Fonema" wx:linktype="known" wx:pagename="Fonema" wx:page_id="47254" id="wx492">fonema</a> protomaia <wx:template id="wx_t38" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx493">*/r/</span><wx:templateend start="wx_t38"/> por <wx:template id="wx_t39" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx494">[j]</span><wx:templateend start="wx_t39"/>, algumas línguas orientais retiveram <wx:template id="wx_t40" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx495">[r]</span><wx:templateend start="wx_t40"/> (quicheano), e outras substituíram-no por <wx:template id="wx_t41" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx496">[ʧ]</span><wx:templateend start="wx_t41"/> ou, <wx:template id="wx_t42" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx497">[t]</span><wx:templateend start="wx_t42"/> (mameano).<sup id="_ref-51" class="reference"><a href="#_note-51" title="" wx:fragment="_note-51" wx:linktype="note" id="wx498"/></sup> As inovações partilhadas entre o huastecano, iucatecano e cholano mostram que estes idiomas separaram-se das restantes línguas maias antes que as mudanças encontradas em outros ramos das línguas tivessem ocorrido.</p>

<table class="wikitable" style="color:black;" id="wx499">
<caption id="wx500">Reflexos do *<wx:template id="wx_t43" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx501">[r]</span><wx:templateend start="wx_t43"/> protomaia em línguas mais tardias</caption>

<tr id="wx502">
<th id="wx503">
<p id="wx504">Protomaia</p>
</th>
<th style="background-color:orange;" id="wx505">
<p id="wx506">Huasteco</p>
</th>
<th style="background-color:lime;" id="wx507">
<p id="wx508">Iucateco</p>
</th>
<th style="background-color:lime;" id="wx509">
<p id="wx510">Mopan</p>
</th>
<th style="background-color:blue; color:white" id="wx511">
<p id="wx512">Tseltal</p>
</th>
<th style="background-color:#2a7FFF; color:white" id="wx513">
<p id="wx514">Chuj</p>
</th>
<th style="background-color:#2a7FFF; color:white" id="wx515">
<p id="wx516">Canjobal</p>
</th>
<th style="background-color:#892ca0; color:white" id="wx517">
<p id="wx518">Mam</p>
</th>
<th style="background-color:#892ca0; color:white" id="wx519">
<p id="wx520">Ixil</p>
</th>
<th style="background-color:magenta" id="wx521">
<p id="wx522">Quiché</p>
</th>
<th style="background-color:magenta" id="wx523">
<p id="wx524">Caqchiquel</p>
</th>
<th style="background-color:magenta" id="wx525">
<p id="wx526">Pocomam</p>
</th>
<th style="background-color:magenta" id="wx527">
<p id="wx528">Queqchi</p>
</th>
</tr>

<tr id="wx529">
<td id="wx530">
<p id="wx531">*<wx:template id="wx_t44" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx532">[raʔʃ]</span><wx:templateend start="wx_t44"/><br id="wx533"/>
"<i id="wx534">verde</i>"</p>
</td>
<td style="background-color:#FFD482;" align="center" id="wx535"><wx:template id="wx_t45" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx536">[jaʃ]</span><wx:templateend start="wx_t45"/>
</td>
<td style="background-color:#83FF82;" align="center" id="wx537"><wx:template id="wx_t46" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx538">[jaʔʃ]</span><wx:templateend start="wx_t46"/>
</td>
<td style="background-color:#83FF82;" align="center" id="wx539"><wx:template id="wx_t47" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx540">[jaʔaʃ]</span><wx:templateend start="wx_t47"/>
</td>
<td style="background-color:#9B9CFF;" align="center" id="wx541"><wx:template id="wx_t48" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx542">[jaʃ]</span><wx:templateend start="wx_t48"/>
</td>
<td style="background-color:#95C0FF;" align="center" id="wx543"><wx:template id="wx_t49" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx544">[jaʔaʃ]</span><wx:templateend start="wx_t49"/>
</td>
<td style="background-color:#95C0FF;" align="center" id="wx545"><wx:template id="wx_t50" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx546">[jaʃ]</span><wx:templateend start="wx_t50"/>
</td>
<td style="background-color:#A47fA0;" align="center" id="wx547"><wx:template id="wx_t51" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx548">[ʧaʃ]</span><wx:templateend start="wx_t51"/>
</td>
<td style="background-color:#A47fA0;" align="center" id="wx549"><wx:template id="wx_t52" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx550">[ʧaʔʃ]</span><wx:templateend start="wx_t52"/>
</td>
<td style="background-color:#FF82FF;" align="center" id="wx551"><wx:template id="wx_t53" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx552">[raʃ]</span><wx:templateend start="wx_t53"/>
</td>
<td style="background-color:#FF82FF;" align="center" id="wx553"><wx:template id="wx_t54" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx554">[rɐʃ]</span><wx:templateend start="wx_t54"/>
</td>
<td style="background-color:#FF82FF;" align="center" id="wx555"><wx:template id="wx_t55" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx556">[raʃ]</span><wx:templateend start="wx_t55"/>
</td>
<td style="background-color:#FF82FF;" align="center" id="wx557"><wx:template id="wx_t56" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx558">[raːʃ]</span><wx:templateend start="wx_t56"/>
</td>
</tr>

<tr id="wx559">
<td id="wx560">
<p id="wx561">*<wx:template id="wx_t57" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx562">[war]</span><wx:templateend start="wx_t57"/><br id="wx563"/>
"<i id="wx564">sono</i>"</p>
</td>
<td style="background-color:#FFD482;" align="center" id="wx565"><wx:template id="wx_t58" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx566">[waj]</span><wx:templateend start="wx_t58"/>
</td>
<td style="background-color:#83FF82;" align="center" id="wx567"><wx:template id="wx_t59" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx568">[waj]</span><wx:templateend start="wx_t59"/>
</td>
<td style="background-color:#83FF82;" align="center" id="wx569"><wx:template id="wx_t60" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx570">[wɐjn]</span><wx:templateend start="wx_t60"/>
</td>
<td style="background-color:#9B9CFF;" align="center" id="wx571"><wx:template id="wx_t61" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx572">[waj]</span><wx:templateend start="wx_t61"/>
</td>
<td style="background-color:#95C0FF;" align="center" id="wx573"><wx:template id="wx_t62" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx574">[waj]</span><wx:templateend start="wx_t62"/>
</td>
<td style="background-color:#95C0FF;" align="center" id="wx575"><wx:template id="wx_t63" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx576">[waj]</span><wx:templateend start="wx_t63"/>
</td>
<td style="background-color:#A47fA0;" align="center" id="wx577"><wx:template id="wx_t64" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx578">[wit]</span><wx:templateend start="wx_t64"/><br id="wx579"/>
<small id="wx580">(Aguacateco)</small> </td>
<td style="background-color:#A47fA0;" align="center" id="wx581"><wx:template id="wx_t65" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx582">[wat]</span><wx:templateend start="wx_t65"/>
</td>
<td style="background-color:#FF82FF;" align="center" id="wx583"><wx:template id="wx_t66" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx584">[war]</span><wx:templateend start="wx_t66"/>
</td>
<td style="background-color:#FF82FF;" align="center" id="wx585"><wx:template id="wx_t67" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx586">[war]</span><wx:templateend start="wx_t67"/>
</td>
<td style="background-color:#FF82FF;" align="center" id="wx587"><wx:template id="wx_t68" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx588">[wɨr]</span><wx:templateend start="wx_t68"/>
</td>
<td style="background-color:#FF82FF;" align="center" id="wx589"><wx:template id="wx_t69" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx590">[war]</span><wx:templateend start="wx_t69"/>
</td>
</tr>
</table>

<p id="wx591">As <a href="/wpt/Consoante_oclusiva" title="Consoante oclusiva" wx:linktype="known" wx:pagename="Consoante_oclusiva" wx:page_id="319906" id="wx592">oclusivas</a> palatalizadas (<wx:template id="wx_t70" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx593">[tʲ’]</span><wx:templateend start="wx_t70"/> e <wx:template id="wx_t71" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx594">[tʲ]</span><wx:templateend start="wx_t71"/> não se encontram em nenhuma das famílias modernas. Outrossim, estão reflectidos diferentemente em diferentes ramos, permitindo a reconstrução destes fonemas como oclusivas palatalizadas. No ramo oriental (chujeano-canjobalano e cholano) estão reflectidas como <wx:template id="wx_t72" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx595">[t]</span><wx:templateend start="wx_t72"/> e <wx:template id="wx_t73" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx596">[t’]</span><wx:templateend start="wx_t73"/>. No mameano estão reflectidas como <wx:template id="wx_t74" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx597">[ʦ]</span><wx:templateend start="wx_t74"/> e <wx:template id="wx_t75" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx598">[ʦ’]</span><wx:templateend start="wx_t75"/> e no quicheano como <wx:template id="wx_t76" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx599">[ʧ]</span><wx:templateend start="wx_t76"/> e <wx:template id="wx_t77" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx600">[ʧ’]</span><wx:templateend start="wx_t77"/>. O iucateco destaca-se de outras línguas ocidentais pelo facto de as suas oclusivas palatalizadas serem por vezes mudadas para <wx:template id="wx_t78" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx601">[ʧ]</span><wx:templateend start="wx_t78"/> ou <wx:template id="wx_t79" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx602">[t]</span><wx:templateend start="wx_t79"/>.<sup id="_ref-52" class="reference"><a href="#_note-52" title="" wx:fragment="_note-52" wx:linktype="note" id="wx603"/></sup></p>

<table class="wikitable" style="color:black;" id="wx604">
<caption id="wx605">Reflexos dos <wx:template id="wx_t80" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx606">[tʲ’]</span><wx:templateend start="wx_t80"/> e <wx:template id="wx_t81" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx607">[tʲ]</span><wx:templateend start="wx_t81"/> protomaias<sup id="_ref-EnglandCognates_0" class="reference"><a href="#_note-EnglandCognates" title="" wx:fragment="_note-EnglandCognates" wx:linktype="note" id="wx608"/></sup></caption>

<tr id="wx609">
<th id="wx610">
<p id="wx611">Protomaia</p>
</th>
<th style="background-color:lime;" id="wx612">
<p id="wx613">Iucateco</p>
</th>
<th style="background-color:#2a7FFF; color:white" id="wx614">
<p id="wx615">Canjobal</p>
</th>
<th style="background-color:#2a7FFF; color:white" id="wx616">
<p id="wx617">Jacalteco</p>
</th>
<th style="background-color:#892ca0; color:white" id="wx618">
<p id="wx619">Mam</p>
</th>
<th style="background-color:#892ca0; color:white" id="wx620">
<p id="wx621">Ixil</p>
</th>
<th style="background-color:magenta" id="wx622">
<p id="wx623">Quiché</p>
</th>
<th style="background-color:magenta" id="wx624">
<p id="wx625">Caqchiquel</p>
</th>
</tr>

<tr id="wx626">
<td id="wx627">
<p id="wx628">*<wx:template id="wx_t82" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx629">[tʲeːʔ]</span><wx:templateend start="wx_t82"/><br id="wx630"/>
"<i id="wx631">árvore</i>"</p>
</td>
<td style="background-color:#83FF82;" align="center" id="wx632"><wx:template id="wx_t83" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx633">[ʧeʔ]</span><wx:templateend start="wx_t83"/>
</td>
<td style="background-color:#95C0FF;" align="center" id="wx634"><wx:template id="wx_t84" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx635">[teʔ]</span><wx:templateend start="wx_t84"/>
</td>
<td style="background-color:#95C0FF;" align="center" id="wx636"><wx:template id="wx_t85" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx637">[teʔ]</span><wx:templateend start="wx_t85"/>
</td>
<td style="background-color:#a47fA0;" align="center" id="wx638"><wx:template id="wx_t86" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx639">[ʦeːʔ]</span><wx:templateend start="wx_t86"/>
</td>
<td style="background-color:#a47fA0;" align="center" id="wx640"><wx:template id="wx_t87" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx641">[ʦeʔ]</span><wx:templateend start="wx_t87"/>
</td>
<td style="background-color:#FF82FF;" align="center" id="wx642"><wx:template id="wx_t88" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx643">[ʧeːʔ]</span><wx:templateend start="wx_t88"/>
</td>
<td style="background-color:#FF82FF;" align="center" id="wx644"><wx:template id="wx_t89" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx645">[ʧeʔ]</span><wx:templateend start="wx_t89"/>
</td>
</tr>

<tr id="wx646">
<td id="wx647">
<p id="wx648">*<wx:template id="wx_t90" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx649">[tʲaʔŋ]</span><wx:templateend start="wx_t90"/><br id="wx650"/>
"<i id="wx651">cinzas</i>"</p>
</td>
<td style="background-color:#83FF82;" align="center" id="wx652"><wx:template id="wx_t91" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx653">[taʔn]</span><wx:templateend start="wx_t91"/>
</td>
<td style="background-color:#95C0FF;" align="center" id="wx654"><wx:template id="wx_t92" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx655">[tan]</span><wx:templateend start="wx_t92"/>
</td>
<td style="background-color:#95C0FF;" align="center" id="wx656"><wx:template id="wx_t93" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx657">[taŋ]</span><wx:templateend start="wx_t93"/>
</td>
<td style="background-color:#a47fA0;" align="center" id="wx658"><wx:template id="wx_t94" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx659">[ʦaːx]</span><wx:templateend start="wx_t94"/>
</td>
<td style="background-color:#a47fA0;" align="center" id="wx660"><wx:template id="wx_t95" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx661">[ʦaʔ]</span><wx:templateend start="wx_t95"/>
</td>
<td style="background-color:#FF82FF;" align="center" id="wx662"><wx:template id="wx_t96" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx663">[ʧaːx]</span><wx:templateend start="wx_t96"/>
</td>
<td style="background-color:#FF82FF;" align="center" id="wx664"><wx:template id="wx_t97" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx665">[ʧax]</span><wx:templateend start="wx_t97"/>
</td>
</tr>
</table>

<p id="wx666">O *<wx:template id="wx_t98" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx667">[ŋ]</span><wx:templateend start="wx_t98"/> velar nasal protomaia reflecte-se como <wx:template id="wx_t99" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx668">[x]</span><wx:templateend start="wx_t99"/> nos ramos orientais (quicheano-mameano), <wx:template id="wx_t100" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx669">[n]</span><wx:templateend start="wx_t100"/> no canjobal, chol e iucateco, [h] no huasteco e apenas conservado como <wx:template id="wx_t101" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx670">[ŋ]</span><wx:templateend start="wx_t101"/> no chuj e no jacalteco.<sup id="_ref-53" class="reference"><a href="#_note-53" title="" wx:fragment="_note-53" wx:linktype="note" id="wx671"/></sup></p>

<table class="wikitable" style="color:;black" id="wx672">
<caption id="wx673">Reflexos do <wx:template id="wx_t102" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx674">[ŋ]</span><wx:templateend start="wx_t102"/> protomaia<sup id="_ref-EnglandCognates_1" class="reference"><a href="#_note-EnglandCognates" title="" wx:fragment="_note-EnglandCognates" wx:linktype="note" id="wx675"/></sup></caption>

<tr id="wx676">
<th id="wx677">
<p id="wx678">Protomaia</p>
</th>
<th style="background-color:lime;" id="wx679">
<p id="wx680">Iucateco</p>
</th>
<th style="background-color:#2a7FFF; color:white" id="wx681">
<p id="wx682">Canjobal</p>
</th>
<th style="background-color:#2a7FFF; color:white" id="wx683">
<p id="wx684">Jacalteco</p>
</th>
<th style="background-color:#892ca0; color:white" id="wx685">
<p id="wx686">Ixil</p>
</th>
<th style="background-color:magenta" id="wx687">
<p id="wx688">Quiché</p>
</th>
</tr>

<tr id="wx689">
<td id="wx690">
<p id="wx691">*<wx:template id="wx_t103" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx692">[ŋeːh]</span><wx:templateend start="wx_t103"/><br id="wx693"/>
"<i id="wx694">cauda</i>"</p>
</td>
<td style="background-color:#83FF82;" align="center" id="wx695"><wx:template id="wx_t104" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx696">[neːh]</span><wx:templateend start="wx_t104"/>
</td>
<td style="background-color:#95C0FF;" align="center" id="wx697"><wx:template id="wx_t105" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx698">[ne]</span><wx:templateend start="wx_t105"/>
</td>
<td style="background-color:#95C0FF;" align="center" id="wx699"><wx:template id="wx_t106" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx700">[ŋe]</span><wx:templateend start="wx_t106"/>
</td>
<td style="background-color:#a47fA0;" align="center" id="wx701"><wx:template id="wx_t107" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx702">[xeh]</span><wx:templateend start="wx_t107"/>
</td>
<td style="background-color:#FF82FF;" align="center" id="wx703"><wx:template id="wx_t108" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx704">[xeːʔ]</span><wx:templateend start="wx_t108"/>
</td>
</tr>
</table>

<a id="Outras_inova.C3.A7.C3.B5es" name="Outras_inova.C3.A7.C3.B5es"/>
</wx:section><wx:section level="3" title="Outras inovações" id="wxsec21"><h3 id="wx705">Outras inovações</h3>

<p id="wx706">A formação de subgrupos da família maia baseia-se em inovações linguísticas partilhadas. Descrevem-se aqui alguns dos desenvolvimentos fonológicos utilizados para estabelecer a classificação actual.</p>

<p id="wx707">O estatuto divergente do huasteco é revelado por várias inovações não partilhadas com outros grupos. O huasteco é o único ramo que substituiu o *<wx:template id="wx_t109" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx708">[w]</span><wx:templateend start="wx_t109"/> protomaia por <wx:template id="wx_t110" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx709">[b]</span><wx:templateend start="wx_t110"/>.</p>

<p id="wx710">O huasteco (mas não o chicomucelteco) é também a única língua maia que possui um fonema <a href="/wpt/Consoante_labiovelar" title="Consoante labiovelar" wx:linktype="known" wx:pagename="Consoante_labiovelar" wx:page_id="1703871" id="wx711">velar labializado</a>, <wx:template id="wx_t111" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx712">[kʷ]</span><wx:templateend start="wx_t111"/>; porém, sabe-se que se trata de um desenvolvimento pós-colonial: comparando documentos da época colonial em huasteco com o huasteco moderno, pode ver-se que onde se encontra o <wx:template id="wx_t112" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx713">[kʷ]</span><wx:templateend start="wx_t112"/> moderno encontravam-se originalmente sequências de *<wx:template id="wx_t113" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx714">[k]</span><wx:templateend start="wx_t113"/> seguidas por uma <a href="/wpt/Vogal_arredondada" title="Vogal arredondada" wx:linktype="known" wx:pagename="Vogal_arredondada" wx:page_id="1704081" id="wx715">vogal arredondada</a> e um deslize. Por exemplo, a palavra "abutre", que em huasteco moderno se pronuncia <wx:template id="wx_t114" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx716">[kʷiːʃ]</span><wx:templateend start="wx_t114"/>, escrevia-se &lt;cuyx&gt; no huasteco colonial, e pronunciava-se *<wx:template id="wx_t115" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx717">[kuwiːʃ]</span><wx:templateend start="wx_t115"/>.</p>

<p id="wx718">O agrupamento dos ramos cholano e iucatecano baseia-se parcialmente na inovadora mudança do *<wx:template id="wx_t116" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx719">[a]</span><wx:templateend start="wx_t116"/> curto para <wx:template id="wx_t117" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx720">[ɨ]</span><wx:templateend start="wx_t117"/>. Todas as línguas cholanas alteraram as vogais longas protomaias *<wx:template id="wx_t118" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx721">[eː]</span><wx:templateend start="wx_t118"/> e *<wx:template id="wx_t119" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx722">[oː]</span><wx:templateend start="wx_t119"/> para <wx:template id="wx_t120" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx723">[i]</span><wx:templateend start="wx_t120"/> e <wx:template id="wx_t121" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx724">[u]</span><wx:templateend start="wx_t121"/> respectivamente. O estatuto independente do iucatecano é evidenciado pelo facto de todas as línguas iucatecanas haverem substituído o *<wx:template id="wx_t122" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx725">[t]</span><wx:templateend start="wx_t122"/> protomaia por <wx:template id="wx_t123" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx726">[ʧ]</span><wx:templateend start="wx_t123"/> na posição final de palavra.</p>

<p id="wx727">As línguas quicheano-mameanas e canjobalanas, retiveram as paragens uvulares protomaias (<wx:template id="wx_t124" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx728">[q]</span><wx:templateend start="wx_t124"/> e <wx:template id="wx_t125" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx729">[q’]</span><wx:templateend start="wx_t125"/>); em todos os restantes ramos estes sons fundiram-se com <wx:template id="wx_t126" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx730">[k]</span><wx:templateend start="wx_t126"/> e <wx:template id="wx_t127" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx731">[k’]</span><wx:templateend start="wx_t127"/>, respectivamente. Portanto, pode dizer-se que o agrupamento quicheano-mameano assenta sobretudo em retenções partilhadas em lugar de inovações.</p>

<p id="wx732">O mameano distingue-se do quicheano em larga medida por uma mudança em cadeia que alterou *<wx:template id="wx_t128" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx733">[r]</span><wx:templateend start="wx_t128"/> para <wx:template id="wx_t129" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx734">[t]</span><wx:templateend start="wx_t129"/>, *<wx:template id="wx_t130" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx735">[t]</span><wx:templateend start="wx_t130"/> para <wx:template id="wx_t131" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx736">[ʧ]</span><wx:templateend start="wx_t131"/>, *<wx:template id="wx_t132" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx737">[ʧ]</span><wx:templateend start="wx_t132"/> para <wx:template id="wx_t133" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx738">[ʈʂ]</span><wx:templateend start="wx_t133"/> e *<wx:template id="wx_t134" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx739">[ʃ]</span><wx:templateend start="wx_t134"/> para <wx:template id="wx_t135" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx740">[ʂ]</span><wx:templateend start="wx_t135"/>. Estas africadas e fricativas <a href="/wpt/Consoante_retroflexa" title="Consoante retroflexa" wx:linktype="known" wx:pagename="Consoante_retroflexa" wx:page_id="1674957" id="wx741">retroflexas</a> estenderam-se mais tarde ao canjobal por <a href="/wpt/Contacto_lingu%C3%ADstico" title="Contacto linguístico" wx:linktype="known" wx:pagename="Contacto_linguístico" wx:page_id="1703876" id="wx742">contacto linguístico</a>.<sup id="_ref-54" class="reference"><a href="#_note-54" title="" wx:fragment="_note-54" wx:linktype="note" id="wx743"/></sup></p>

<p id="wx744">Dentro do ramo quicheano, o caqchiquel e o tsutuil diferem do quiché por terem mudado os *<wx:template id="wx_t136" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx745">[w]</span><wx:templateend start="wx_t136"/> e *<wx:template id="wx_t137" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx746">[ɓ]</span><wx:templateend start="wx_t137"/> finais protomaias para <wx:template id="wx_t138" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx747">[j]</span><wx:templateend start="wx_t138"/> e <wx:template id="wx_t139" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx748">[ʔ]</span><wx:templateend start="wx_t139"/> respectivamente em palavras polissilábicas.<sup id="_ref-55" class="reference"><a href="#_note-55" title="" wx:fragment="_note-55" wx:linktype="note" id="wx749"/></sup></p>

<p id="wx750">Outras mudanças são gerais em toda a família maia. Por exemplo, a glotal fricativa protomaia *<wx:template id="wx_t140" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx751">[h]</span><wx:templateend start="wx_t140"/>, que nenhuma língua reteve como tal, tem numerosos reflexos nas várias línguas filhas dependendo da sua posição na palavra. Em alguns casos alongou uma vogal precedente nas línguas que mantiveram a métrica das vogais. Noutras línguas tornou-se <wx:template id="wx_t141" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx752">[w]</span><wx:templateend start="wx_t141"/>, <wx:template id="wx_t142" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx753">[j]</span><wx:templateend start="wx_t142"/>, <wx:template id="wx_t143" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx754">[ʔ]</span><wx:templateend start="wx_t143"/>, <wx:template id="wx_t144" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx755">[x]</span><wx:templateend start="wx_t144"/>, ou desapareceu.<sup id="_ref-56" class="reference"><a href="#_note-56" title="" wx:fragment="_note-56" wx:linktype="note" id="wx756"/></sup></p>

<p id="wx757">Outras inovações esporádicas ocorreram independentemente em vários ramos. Por exemplo, desapareceu a métrica distintiva das vogais no canjobalano-chujeano (excepto no mochó e acateco), caqchiquel e chol. Outras línguas transformaram a distinção da métrica numa de <a href="/wpt/Tens%C3%A3o_%28fon%C3%A9tica%29" title="Tensão (fonética)" wx:linktype="known" wx:pagename="Tensão_(fonética)" wx:page_id="1714563" id="wx758">vogais tensas <i id="wx759">versus</i> vogais relaxadas</a>, perdendo mais tarde esta distinção, na maioria dos casos. No entanto, o caqchiquel manteve uma vogal tipo <i id="wx760"><a href="/wpt/Schwa" title="Schwa" wx:linktype="known" wx:pagename="Schwa" wx:page_id="1052909" id="wx761">schwa</a></i> centralizada e relaxada como reflexo do <wx:template id="wx_t145" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx762">[a]</span><wx:templateend start="wx_t145"/> protomaia.<sup id="_ref-57" class="reference"><a href="#_note-57" title="" wx:fragment="_note-57" wx:linktype="note" id="wx763"/></sup></p>

<p id="wx764">Duas línguas, o iucateco e o uspanteco, além de um dialecto de tsotsil,<sup id="_ref-58" class="reference"><a href="#_note-58" title="" wx:fragment="_note-58" wx:linktype="note" id="wx765"/></sup> introduziram uma distinção <a href="/wpt/L%C3%ADngua_tonal" title="Língua tonal" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_tonal" wx:page_id="115990" id="wx766">tonal</a> entre as vogais, com tons baixos e altos correspondendo à anterior métrica das vogais além de reflectir *<wx:template id="wx_t146" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx767">[h]</span><wx:templateend start="wx_t146"/> e *<wx:template id="wx_t147" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx768">[ʔ]</span><wx:templateend start="wx_t147"/>.</p>

<a id="Gram.C3.A1tica" name="Gram.C3.A1tica"/>
</wx:section></wx:section><wx:section level="2" title="Gramática" id="wxsec6"><h2 id="wx769">Gramática</h2>

<p id="wx770">A gramática das línguas maias é mais simples que a de outras línguas mesoamericanas,<sup id="_ref-59" class="reference"><a href="#_note-59" title="" wx:fragment="_note-59" wx:linktype="note" id="wx771"/></sup> ainda assim a sua <a href="/wpt/Morfologia_%28ling%C3%BC%C3%ADstica%29" title="Morfologia (lingüística)" wx:linktype="known" wx:pagename="Morfologia_(lingüística)" wx:page_id="9696" id="wx772">morfologia</a> é considerada <a href="/wpt/L%C3%ADngua_aglutinante" title="Língua aglutinante" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_aglutinante" wx:page_id="63148" id="wx773">aglutinante</a> e <a href="/wpt/L%C3%ADngua_polissint%C3%A9tica" title="Língua polissintética" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_polissintética" wx:page_id="880602" id="wx774">polissintética</a><sup id="_ref-60" class="reference"><a href="#_note-60" title="" wx:fragment="_note-60" wx:linktype="note" id="wx775"/></sup>. Os verbos são marcados quanto ao <a href="/wpt/Aspecto" title="Aspecto" wx:linktype="known" wx:pagename="Aspecto" wx:page_id="1648035" id="wx776">aspecto</a> e <a href="/wpt/Tempo_verbal" title="Tempo verbal" wx:linktype="known" wx:pagename="Tempo_verbal" wx:page_id="59099" id="wx777">tempo</a>, <a href="/wpt/Pessoa_gramatical" title="Pessoa gramatical" wx:linktype="known" wx:pagename="Pessoa_gramatical" wx:page_id="1456740" id="wx778">pessoa</a> do <a href="/wpt/Sujeito" title="Sujeito" wx:linktype="known" wx:pagename="Sujeito" wx:page_id="67944" id="wx779">sujeito</a>, pessoa do <a href="/wpt/Complemento_verbal" title="Complemento verbal" wx:linktype="known" wx:pagename="Complemento_verbal" wx:page_id="67842" id="wx780">objecto</a> (no caso dos <a href="/wpt/Verbo_transitivo" title="Verbo transitivo" wx:linktype="known" wx:pagename="Verbo_transitivo" wx:page_id="67860" id="wx781">verbos transitivos</a>) e <a href="/wpt/N%C3%BAmero_%28gram%C3%A1tica%29" title="Número (gramática)" wx:linktype="known" wx:pagename="Número_(gramática)" wx:page_id="602293" id="wx782">pluralidade</a> da pessoa. Substantivos possuídos são marcados para a pessoa do possuidor. Não existem casos ou géneros nas línguas maias.</p>

<a id="Ordem_sint.C3.A1tica" name="Ordem_sint.C3.A1tica"/>
<wx:section level="3" title="Ordem sintática" id="wxsec22"><h3 id="wx783">Ordem sintática</h3>

<p id="wx784">Pensa-se que o protomaia tinha uma ordem sintática básica <a href="/wpt/Verbo_Objecto_Sujeito" title="Verbo Objecto Sujeito" wx:linktype="known" wx:pagename="Verbo_Objecto_Sujeito" wx:page_id="1714574" id="wx785">Verbo Objecto Sujeito</a> (VOS) com possibilidade de mudança para <a href="/wpt/Verbo_Sujeito_Objecto" title="Verbo Sujeito Objecto" wx:linktype="known" wx:pagename="Verbo_Sujeito_Objecto" wx:page_id="1714567" id="wx786">Verbo Sujeito Objecto</a> (VSO) em certas circunstâncias, tais como orações complexas, orações em que o objecto e o sujeito eram de igual animacidade e quando o sujeito era definido.<sup id="_ref-61" class="reference"><a href="#_note-61" title="" wx:fragment="_note-61" wx:linktype="note" id="wx787"/></sup> Actualmente o iucateco, o tsotsil e o tojolabal possuem uma ordem sintática básica VOS fixa. No mameano, canjobal, jacalteco e num dialecto de chuj a ordem sintática é fixa do tipo VSO. Apenas o chorti tem uma ordem sintática básica do tipo <a href="/wpt/Sujeito_Verbo_Objecto" title="Sujeito Verbo Objecto" wx:linktype="known" wx:pagename="Sujeito_Verbo_Objecto" wx:page_id="1714603" id="wx788">Sujeito Verbo Objecto</a> (SVO). Outras línguas maias permitem as ordens sintáticas VSO e VOS.</p>

<a id="Classificadores_numerais" name="Classificadores_numerais"/>
</wx:section><wx:section level="3" title="Classificadores numerais" id="wxsec23"><h3 id="wx789">Classificadores numerais</h3>

<p id="wx790">No caso de contagens, é necessário utilizar <a href="/wpt/Classificador_numeral" class="new" title="Classificador numeral" wx:linktype="unknown" wx:pagename="Classificador_numeral" id="wx791">classificadores numerais</a> que especificam a classe dos itens a serem contados; o numeral não pode aparecer sem o classificador acompanhante. A classe é geralmente atribuída conforme o objecto seja animado ou inanimado ou consoante a forma geral dum objecto<sup id="_ref-62" class="reference"><a href="#_note-62" title="" wx:fragment="_note-62" wx:linktype="note" id="wx792"/></sup>. Assim, quando se contam objectos "planos", é utilizado um classificador numeral diferente do utilizado quando se contam objectos arredondados ou oblongos ou pessoas. Em algumas línguas maias como o chontal, os classificadores tomam a forma de afixos ligados ao numeral; em outras como tseltal, são formas livres. No jacalteco os classificadores também podem ser usados como pronomes.</p>

<p id="wx793">O significado atribuído a um substantivo pode ser significativamente alterado por alteração do classificador acompanhante. No chontal, por exemplo, quando se usa o classificador <i id="wx794">-tek</i> com nomes de plantas entende-se que os objectos enumerados são árvores completas. Se nesta expressão um classificador diferente, <i id="wx795">-ts'it</i> (para contar objectos longos, delgados) é substituído por <i id="wx796">-tek</i>, isto transmite o significado de que apenas paus ou ramos da árvores estão a ser contados:<sup id="_ref-63" class="reference"><a href="#_note-63" title="" wx:fragment="_note-63" wx:linktype="note" id="wx797"/></sup></p>

<table align="center" class="wikitable" id="wx798">
<caption id="wx799">Diferenças semânticas entre classificadores numerais (do chontal)</caption>

<tr id="wx800">
<td colspan="3" bgcolor="#FFDEAD" id="wx801"><i id="wx802"><b id="wx803">untek wop</b></i>
<p id="wx804">(um-árvore jahuacte) "uma árvore jahuacte"</p>
</td>
<td colspan="3" bgcolor="#FFFFAA" id="wx805"><i id="wx806"><b id="wx807">unts'it wop</b></i>
<p id="wx808">(um-pau jahuacte) "um pau de uma árvore jahuacte"</p>
</td>
</tr>

<tr id="wx809">
<td id="wx810"><i id="wx811">un-</i> </td>
<td id="wx812"><i id="wx813">tek</i> </td>
<td id="wx814"><i id="wx815">wop</i> </td>
<td id="wx816"><i id="wx817">un-</i> </td>
<td id="wx818"><i id="wx819">ts'it</i> </td>
<td id="wx820"><i id="wx821">wop</i> </td>
</tr>

<tr id="wx822">
<td id="wx823">
<p id="wx824">um-</p>
</td>
<td id="wx825">
<p id="wx826">"planta"</p>
</td>
<td id="wx827">
<p id="wx828">árvore jahuacte</p>
</td>
<td id="wx829">
<p id="wx830">um-</p>
</td>
<td id="wx831">
<p id="wx832">"longo.delgado.objecto"</p>
</td>
<td id="wx833">
<p id="wx834">árvore jahuacte</p>
</td>
</tr>
</table>

<a id="Posse" name="Posse"/>
</wx:section><wx:section level="3" title="Posse" id="wxsec24"><h3 id="wx835">Posse</h3>

<p id="wx836">A morfologia dos substantivos maias é bastante simples: inflectem com o número (singular ou plural), e, quando possuídos, com a pessoa e número do possuidor.</p>

<p id="wx837">A posse pronominal é expressada por um conjunto de prefixos possessivos ligados ao substantivo, como no caqchiquel <i id="wx838">ru-kej</i> "cavalo dele/dela". Os substantivos podem ainda adoptar uma forma especial marcando-os como possuídos.</p>

<p id="wx839">Para os possuidores nominais, o substantivo possuído é inflectido como possuído por uma terceira pessoa possuidora e seguido pelo substantivo possuidor, por exemplo, no caqchiquel <i id="wx840">ru-kej ri achin</i> "o cavalo do homem" (literalmente "o seu cavalo o homem"). Este tipo de formação é um dos principais traços característicos da <a href="/wpt/%C3%81rea_lingu%C3%ADstica_mesoamericana" title="Área linguística mesoamericana" wx:linktype="known" wx:pagename="Área_linguística_mesoamericana" wx:page_id="1578720" id="wx841">área linguística mesoamericana</a> e é recorrente na <a href="/wpt/Mesoam%C3%A9rica" title="Mesoamérica" wx:linktype="known" wx:pagename="Mesoamérica" wx:page_id="54463" id="wx842">Mesoamérica</a>.<sup id="_ref-64" class="reference"><a href="#_note-64" title="" wx:fragment="_note-64" wx:linktype="note" id="wx843"/></sup></p>

<p id="wx844">Muitas vezes as línguas maias contrastam a <a href="/wpt/Posse_%28lingu%C3%ADstica%29" class="new" title="Posse (linguística)" wx:linktype="unknown" wx:pagename="Posse_(linguística)" id="wx845">posse</a> alienável e inalienável variando o modo como o substantivo é (ou não) marcado como possuído. O jacalteco, por exemplo, contrasta o inalienavelmente possuído <i id="wx846"><wx:template id="wx_t148" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx847">wetʃel</span><wx:templateend start="wx_t148"/></i> "a minha foto (na qual apareço)" com o alienavelmente possuído <i id="wx848"><wx:template id="wx_t149" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx849">wetʃele</span><wx:templateend start="wx_t149"/></i> "a minha foto (tirada por mim)". O prefixo <i id="wx850">we-</i> marca o possuidor da primeira pessoa do singular em ambos os casos, mas a ausência do prefixo possessivo <i id="wx851">-e</i> na primeira forma marca a posse inalienável.<sup id="_ref-65" class="reference"><a href="#_note-65" title="" wx:fragment="_note-65" wx:linktype="note" id="wx852"/></sup></p>

<a id="Substantivos_relacionais" name="Substantivos_relacionais"/>
</wx:section><wx:section level="3" title="Substantivos relacionais" id="wxsec25"><h3 id="wx853">Substantivos relacionais</h3>

<p id="wx854">As línguas maias, se têm <a href="/wpt/Preposi%C3%A7%C3%A3o" title="Preposição" wx:linktype="known" wx:pagename="Preposição" wx:page_id="95648" id="wx855">preposições</a>, têm apenas uma. Para expressar a localização e outras relações entre entidades, é feito uso de uma classe especial de "<a href="/wpt/Substantivo_relacional" title="Substantivo relacional" wx:linktype="known" wx:pagename="Substantivo_relacional" wx:page_id="1563251" id="wx856">substantivos relacionais</a>". Este padrão também é recorrente em toda a Mesoamérica e é outro traço característico da área linguística mesoamericana. Em maia a maioria dos substantivos relacionais são metaforicamente derivados de partes corporais de forma que "em cima de" é expresso pela palavra para <i id="wx857">cabeça</i><sup id="_ref-66" class="reference"><a href="#_note-66" title="" wx:fragment="_note-66" wx:linktype="note" id="wx858"/></sup>.</p>

<p id="wx859">Os substantivos relacionais são possuídos pelo constituinte que é o ponto de referência da relação, e o substantivo relacional designa a relação. Então, em maia diríamos "a cabeça da montanha" (literalmente "a sua cabeça a montanha") para significar "em (cima de) a montanha". Assim, no quiché clássico do <i id="wx860"><a href="/wpt/Popol_Vuh" title="Popol Vuh" wx:linktype="known" wx:pagename="Popol_Vuh" wx:page_id="122967" id="wx861">Popol Vuh</a></i> lemos <i id="wx862">u-wach ulew</i> "na terra" (literalmente "sua cara a terra").</p>

<a id="Sujeitos_e_objectos" name="Sujeitos_e_objectos"/>
</wx:section><wx:section level="3" title="Sujeitos e objectos" id="wxsec26"><h3 id="wx863">Sujeitos e objectos</h3>

<p id="wx864">As línguas maias são <a href="/wpt/L%C3%ADngua_ergativa-absolutiva" title="Língua ergativa-absolutiva" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_ergativa-absolutiva" wx:page_id="860081" id="wx865">ergativas</a> quanto ao seu alinhamento morfossintático. Isto significa que o sujeito de um verbo intransitivo é tratado de modo semelhante ao objecto de um verbo transitivo, mas de modo diferente do sujeito de um verbo transitivo.</p>

<p id="wx866">As línguas maias têm dois conjuntos de afixos que são ligados a um verbo para indicar a pessoa dos seus argumentos. Um conjunto (frequentemente referido nas gramáticas maias como conjunto A) indica a pessoa dos sujeitos de verbos intransitivos, e de objectos de verbos transitivos. Podem também ser usados com predicados de adjectivos ou substantivos para indicar o sujeito.</p>

<table class="wikitable" id="wx867">
<caption id="wx868">Conjunto A</caption>

<tr id="wx869">
<th id="wx870">
<p id="wx871">Uso</p>
</th>
<th id="wx872">
<p id="wx873">Exemplo</p>
</th>
<th id="wx874">
<p id="wx875">Língua do exemplo</p>
</th>
<th id="wx876">
<p id="wx877">Tradução</p>
</th>
</tr>

<tr id="wx878">
<th style="text-align:left;" id="wx879">
<p id="wx880">Sujeito de um verbo intransitivo</p>
</th>
<td id="wx881">
<p id="wx882">x-<b id="wx883">ix-</b>ok</p>
</td>
<td id="wx884">
<p id="wx885">Caqchiquel</p>
</td>
<td id="wx886">
<p id="wx887">"<b id="wx888">Vocês</b> entraram"</p>
</td>
</tr>

<tr id="wx889">
<th style="text-align:left;" id="wx890">
<p id="wx891">Objecto de um verbo transitivo</p>
</th>
<td id="wx892">
<p id="wx893">x-<b id="wx894">ix</b>-ru-chöp</p>
</td>
<td id="wx895">
<p id="wx896">Caqchiquel</p>
</td>
<td id="wx897">
<p id="wx898">"Ele/ela levou <b id="wx899">vocês</b>"</p>
</td>
</tr>

<tr id="wx900">
<th style="text-align:left;" id="wx901">
<p id="wx902">Sujeito de predicado adjectivo</p>
</th>
<td id="wx903"><b id="wx904">ix-</b>
<p id="wx905">samajel</p>
</td>
<td id="wx906">
<p id="wx907">Caqchiquel</p>
</td>
<td id="wx908">
<p id="wx909">"<b id="wx910">Vocês</b> são trabalhadores."</p>
</td>
</tr>

<tr id="wx911">
<th style="text-align:left;" id="wx912">
<p id="wx913">Sujeito de um predicado de substantivo</p>
</th>
<td id="wx914">
<p id="wx915">'antz<b id="wx916">-ot</b><br id="wx917"/>
</p>
</td>
<td id="wx918">
<p id="wx919">Tsotsil</p>
</td>
<td id="wx920">
<p id="wx921">"<b id="wx922">Você</b> é uma mulher."</p>
</td>
</tr>
</table>

<p id="wx923">Outro conjunto (conjunto B) é usado para indicar a pessoa dos sujeitos de verbos transitivos, e ainda os possuidores dos substantivos (incluindo substantivos relacionais).<sup id="_ref-67" class="reference"><a href="#_note-67" title="" wx:fragment="_note-67" wx:linktype="note" id="wx924"/></sup></p>

<table class="wikitable" id="wx925">
<caption id="wx926">Conjunto B</caption>

<tr id="wx927">
<th id="wx928">
<p id="wx929">Uso</p>
</th>
<th id="wx930">
<p id="wx931">Exemplo</p>
</th>
<th id="wx932">
<p id="wx933">Língua do exemplo</p>
</th>
<th id="wx934">
<p id="wx935">Tradução</p>
</th>
</tr>

<tr id="wx936">
<th style="text-align:left;" id="wx937">
<p id="wx938">Sujeito dum<br id="wx939"/>
verbo transitivo</p>
</th>
<td id="wx940">
<p id="wx941">x-ix-<b id="wx942">ru</b>-chöp</p>
</td>
<td id="wx943">
<p id="wx944">Caqchiquel</p>
</td>
<td id="wx945">
<p id="wx946">"<b id="wx947">Ele/ela</b> levou vocês"</p>
</td>
</tr>

<tr id="wx948">
<th style="text-align:left;" id="wx949">
<p id="wx950">Marcador possessivo</p>
</th>
<td id="wx951"><b id="wx952">ru</b>
<p id="wx953">-kej ri achin</p>
</td>
<td id="wx954">
<p id="wx955">Caqchiquel</p>
</td>
<td id="wx956">
<p id="wx957">"o cavalo <i id="wx958">do <b id="wx959">homem" (literalmente: "'</b></i><b id="wx960">seu</b> cavalo o homem")</p>
</td>
</tr>

<tr id="wx961">
<th style="text-align:left;" id="wx962">
<p id="wx963">Marcador relacional</p>
</th>
<td id="wx964"><b id="wx965">u</b>
<p id="wx966">-wach ulew</p>
</td>
<td id="wx967">
<p id="wx968">Quiché clássico</p>
</td>
<td id="wx969">
<p id="wx970">"na terra" (literalmente: "<b id="wx971">sua</b> cara a terra", i.e. "cara da terra")</p>
</td>
</tr>
</table>

<a id="Verbos" name="Verbos"/>
</wx:section><wx:section level="3" title="Verbos" id="wxsec27"><h3 id="wx972">Verbos</h3>

<p id="wx973">Além do sujeito e objecto (agente e paciente), os verbos maias têm afixos assinalando aspecto, tempo e modo como no exemplo abaixo:</p>

<table class="wikitable" id="wx974">
<caption id="wx975">Estrutura dos verbos maias</caption>

<tr id="wx976">
<th id="wx977">
<p id="wx978">Aspecto/modo/tempo</p>
</th>
<th id="wx979">
<p id="wx980">Prefixo Classe A</p>
</th>
<th id="wx981">
<p id="wx982">Prefixo Classe B</p>
</th>
<th id="wx983">
<p id="wx984">Radical</p>
</th>
<th id="wx985">
<p id="wx986">Aspecto/modo/voz</p>
</th>
<th id="wx987">
<p id="wx988">Plural</p>
</th>
</tr>

<tr id="wx989">
<td id="wx990"><b id="wx991">k-</b> </td>
<td id="wx992"><b id="wx993">in-</b> </td>
<td id="wx994"><b id="wx995">a-</b> </td>
<td id="wx996"><b id="wx997">ch'ay</b> </td>
<td id="wx998"><b id="wx999">-o</b> </td>
<td id="wx1000"/>
</tr>

<tr id="wx1001">
<td id="wx1002">
<p id="wx1003">Incompletivo</p>
</td>
<td id="wx1004">
<p id="wx1005">1ª pes. sg. Paciente</p>
</td>
<td id="wx1006">
<p id="wx1007">2ª pes. sg. Agente</p>
</td>
<td id="wx1008">
<p id="wx1009">bater</p>
</td>
<td id="wx1010">
<p id="wx1011">Incompletivo</p>
</td>
<td id="wx1012"/>
</tr>

<tr id="wx1013">
<td colspan="7" id="wx1014">
<p id="wx1015">(K'iche') <i id="wx1016">kinach'ayo</i> "Está batendo em mim"</p>
</td>
</tr>
</table>

<p id="wx1017">Os sistemas do tempo verbal nas línguas maias são geralmente simples. O jacalteco, por exemplo, contrasta apenas passado e não-passado, enquanto o mam tem apenas futuro e não-futuro. Os sistemas do aspecto verbal são normalmente mais proeminentes. O <a href="/wpt/Modo_gramatical" title="Modo gramatical" wx:linktype="known" wx:pagename="Modo_gramatical" wx:page_id="1715974" id="wx1018">modo</a> regra geral não forma um sistema separado no maia, sendo antes entrelaçado com o sistema tempo/aspecto.<sup id="_ref-68" class="reference"><a href="#_note-68" title="" wx:fragment="_note-68" wx:linktype="note" id="wx1019"/></sup> Kaufman reconstruiu um sistema tempo/aspecto/modo para o protomaia incluindo sete aspectos: incompletivo, progressivo, completivo/pontual, imperativo, potencial/futuro, optativo, e perfectivo<sup id="_ref-69" class="reference"><a href="#_note-69" title="" wx:fragment="_note-69" wx:linktype="note" id="wx1020"/></sup>.</p>

<p id="wx1021">As línguas maias tendem a possuir um conjunto rico de <a href="/wpt/Voz_verbal" title="Voz verbal" wx:linktype="known" wx:pagename="Voz_verbal" wx:page_id="60397" id="wx1022">vozes verbais</a>. O protomaia tinha pelo menos uma construção passiva bem como uma regra antipassiva para menosprezar a importância do agente relativamente ao paciente. O quiché moderno tem duas antipassivas: uma que foca o objecto e outra que enfatiza a acção verbal.<sup id="_ref-70" class="reference"><a href="#_note-70" title="" wx:fragment="_note-70" wx:linktype="note" id="wx1023"/></sup> Seguem-se outras construções relacionadas com a voz verbal que ocorrem nas línguas maias: mediopassiva, incorporacional (incorporando um objecto directo no verbo), instrumental (promovendo o instrumento para a posição do objecto) e referencial (um tipo de aplicativa, promovendo um argumento indirecto benefactivo ou recipiente à posição do objecto).<sup id="_ref-71" class="reference"><a href="#_note-71" title="" wx:fragment="_note-71" wx:linktype="note" id="wx1024"/></sup></p>

<a id="Estativos_e_posicionais" name="Estativos_e_posicionais"/>
</wx:section><wx:section level="3" title="Estativos e posicionais" id="wxsec28"><h3 id="wx1025">Estativos e posicionais</h3>

<p id="wx1026">Nas línguas maias, as palavras são usualmente vistas como pertencendo a uma de quatro classes: verbos, estativos, adjectivos e substantivos.</p>

<p id="wx1027">Os estativos são uma classe de palavras <a href="/wpt/Predicado" title="Predicado" wx:linktype="known" wx:pagename="Predicado" wx:page_id="67945" id="wx1028">predicativas</a> expressando uma qualidade ou estado, cujas propriedades sintáticas se encontram entre as dos verbos e adjectivos das <a href="/wpt/L%C3%ADnguas_indo-europeias" title="Línguas indo-europeias" wx:linktype="known" wx:pagename="Línguas_indo-europeias" wx:page_id="49065" id="wx1029">línguas indo-europeias</a>. Tal como os verbos, os estativos podem por vezes ser inflectidos para pessoa mas normalmente não possuem inflecções para o tempo, aspecto e outras categorias puramente verbais. Os estativos podem ser adjectivos, posicionais ou numerais.</p>

<p id="wx1030">Os posicionais, uma classe de palavras característica, se não única, das línguas maias, são estativos com significados ligados à posição ou forma de um objecto ou pessoa. As línguas maias possuem entre 250 e 500 radicais posicionais distintos:</p>

<wx:template id="wx_t150" pagename="Predefinição:Quotation" page_id="1429064"/>
<blockquote class="toccolours" style="float:none; padding: 10px 15px 10px 15px; display:table;" id="wx1031"><i id="wx1032"><b id="wx1033">Telan</b> ay jun naq winaq yul b'e.</i><br id="wx1034"/>
<p id="wx1035">Está um homem deitado caído na estrada.<br id="wx1036"/>
<br id="wx1037"/>
<br id="wx1038"/>
<i id="wx1039"><b id="wx1040">Woqan</b> hin k'al ay max ek'k'u.</i><br id="wx1041"/>
Eu passei o dia inteiro sentado.<br id="wx1042"/>
<br id="wx1043"/>
<br id="wx1044"/>
<i id="wx1045">Yet ewi <b id="wx1046">xoyan</b> ay jun lob'aj stina.</i><br id="wx1047"/>
Ontem havia uma cobra enrolada na entrada da casa.</p>
</blockquote>

<wx:templateend start="wx_t150"/>
<p id="wx1048">Nestas três orações em canjobal,<sup id="_ref-72" class="reference"><a href="#_note-72" title="" wx:fragment="_note-72" wx:linktype="note" id="wx1049"/></sup> os posicionais são <i id="wx1050">telan</i> ("algo grande e cilíndrico deitado como se tivesse caído"), <i id="wx1051">woqan</i> ("pessoa sentada num objecto semelhante a uma cadeira"), e <i id="wx1052">xoyan</i> ("enrolado como uma corda ou cobra").</p>

<a id="Forma.C3.A7.C3.A3o_das_palavras" name="Forma.C3.A7.C3.A3o_das_palavras"/>
</wx:section><wx:section level="3" title="Formação das palavras" id="wxsec29"><h3 id="wx1053">Formação das palavras</h3>

<p id="wx1054">A composição de radicais substantivos para formar novos substantivos é comum; existem também muitos processos morfológicos para derivar substantivos a partir de verbos. Os verbos também admitem afixos <a href="/wpt/Deriva%C3%A7%C3%A3o_%28lingu%C3%ADstica%29" title="Derivação (linguística)" wx:linktype="known" wx:pagename="Derivação_(linguística)" wx:page_id="612758" id="wx1055">derivacionais</a> altamente produtivos e de vários tipos, a maioria dos quais especifica a transitividade da voz.<sup id="_ref-73" class="reference"><a href="#_note-73" title="" wx:fragment="_note-73" wx:linktype="note" id="wx1056"/></sup></p>

<p id="wx1057">Algumas línguas maias permitem a incorporação de troncos substantivos em verbos, quer como objectos directos ou em outras funções. Porém, existem muito poucos afixos com significados <a href="/wpt/Adv%C3%A9rbio" title="Advérbio" wx:linktype="known" wx:pagename="Advérbio" wx:page_id="57325" id="wx1058">adverbiais</a> ou modais.</p>

<p id="wx1059">Como em outras línguas mesoamericanas, ocorre de forma generalizada o uso metafórico de radicais denotando partes corporais, particularmente para formar locativos e substantivos relacionais como o tseltal/tsotsil <i id="wx1060">ti' na</i> "porta" (literalmente "boca da casa"), ou caqchiquel <i id="wx1061">chi ru-pam</i> "dentro" (literalmente "boca seu-estômago").</p>

<a id="Sistemas_de_escrita" name="Sistemas_de_escrita"/>
</wx:section></wx:section><wx:section level="2" title="Sistemas de escrita" id="wxsec7"><h2 id="wx1062">Sistemas de escrita</h2>

<div class="wx_image" wx:align="right" wx:thumb="thumb" id="wx1063"><a href="/wpt/Imagem:Dresden_Codex_p09.jpg" title="Página 9 do Códice de Dresden mostrando a língua maia do período clássico escrita com hieróglifos maias. (edição Förstermann 1880)" wx:linktype="image" wx:pagename="Imagem:Dresden_Codex_p09.jpg" id="wx1064"><img src="/wpt/Imagem:Dresden_Codex_p09.jpg" alt="Página 9 do Códice de Dresden mostrando a língua maia do período clássico escrita com hieróglifos maias. (edição Förstermann 1880)" width="150" id="wx1065"/></a> 

<div class="thumbcaption" id="wx1066">
<p id="wx1067">Página 9 do <a href="/wpt/C%C3%B3dice_de_Dresden" title="Códice de Dresden" wx:linktype="known" wx:pagename="Códice_de_Dresden" wx:page_id="1316727" id="wx1068">Códice de Dresden</a> mostrando a língua maia do período clássico escrita com <a href="/wpt/Escrita_maia" title="Escrita maia" wx:linktype="known" wx:pagename="Escrita_maia" wx:page_id="1584772" id="wx1069">hieróglifos maias</a>. (edição Förstermann 1880)</p>
</div>
</div>

<p id="wx1070">Foi decifrado quase na sua totalidade um <a href="/wpt/Sistema_de_escrita" title="Sistema de escrita" wx:linktype="known" wx:pagename="Sistema_de_escrita" wx:page_id="43888" id="wx1071">sistema de escrita</a> complexo, utilizado para escrever as línguas maias nos tempos <a href="/wpt/Pr%C3%A9-colombiano" title="Pré-colombiano" wx:linktype="known" wx:pagename="Pré-colombiano" wx:page_id="52422" id="wx1072">pré-colombianos</a>, e hoje conhecido a partir de relevos esculpidos existentes em vários <a href="/wpt/Categoria:S%C3%ADtios_arqueol%C3%B3gicos_maias" title="Categoria:Sítios arqueológicos maias" wx:linktype="known" wx:pagename="Categoria:Sítios_arqueológicos_maias" wx:page_id="1023252" id="wx1073">sítios arqueológicos maias</a>. Tratava-se de um sistema de escrita misto, parcialmente logográfico e parcialmente silábico.<sup id="_ref-74" class="reference"><a href="#_note-74" title="" wx:fragment="_note-74" wx:linktype="note" id="wx1074"/></sup></p>

<p id="wx1075">Na época colonial as línguas maias passaram a ser escritas num sistema de escrita derivado do <a href="/wpt/Alfabeto_latino" title="Alfabeto latino" wx:linktype="known" wx:pagename="Alfabeto_latino" wx:page_id="14148" id="wx1076">alfabeto latino</a>; as ortografias foram desenvolvidas maioritariamente por gramáticos missionários.<sup id="_ref-75" class="reference"><a href="#_note-75" title="" wx:fragment="_note-75" wx:linktype="note" id="wx1077"/></sup> Nem todas as línguas maias actuais possuem ortografias padronizadas, mas as línguas maias da Guatemala utilizam um sistema fonémico padrão de base latina desenvolvido pela <i id="wx1078"><a href="/wpt/Academia_de_Lenguas_Mayas_de_Guatemala" title="Academia de Lenguas Mayas de Guatemala" wx:linktype="known" wx:pagename="Academia_de_Lenguas_Mayas_de_Guatemala" wx:page_id="1594843" id="wx1079">Academia de Lenguas Mayas de Guatemala</a></i> (ALMG). As ortografias para as línguas do México encontram-se actualmente em desenvolvimento no <i id="wx1080"><a href="/wpt/Instituto_Nacional_de_Lenguas_Ind%C3%ADgenas" title="Instituto Nacional de Lenguas Indígenas" wx:linktype="known" wx:pagename="Instituto_Nacional_de_Lenguas_Indígenas" wx:page_id="1649283" id="wx1081">Instituto Nacional de Lenguas Indígenas</a></i> (INALI).</p>

<a id="Escrita_gl.C3.ADfica" name="Escrita_gl.C3.ADfica"/>
<wx:section level="3" title="Escrita glífica" id="wxsec30"><h3 id="wx1082">Escrita glífica</h3>

<wx:template id="wx_t151" pagename="Predefinição:Artigo_principal" page_id="53628"/>
<dl id="wx1083">
<dd id="wx1084">
<div class="noprint" id="wx1085"><a href="/wpt/Imagem:Crystal_Clear_app_xmag.png" title="" wx:linktype="image" wx:pagename="Imagem:Crystal_Clear_app_xmag.png" id="wx1086"><img src="/wpt/Imagem:Crystal_Clear_app_xmag.png" alt="" width="18" id="wx1087"/></a><i id="wx1088">Ver artigo principal: <a href="/wpt/Escrita_maia" title="Escrita maia" wx:linktype="known" wx:pagename="Escrita_maia" wx:page_id="1584772" id="wx1089">Escrita maia</a></i></div>
</dd>
</dl>

<wx:templateend start="wx_t151"/>
<p id="wx1090">A <a href="/wpt/Civiliza%C3%A7%C3%A3o_maia" title="Civilização maia" wx:linktype="known" wx:pagename="Civilização_maia" wx:page_id="12718" id="wx1091">civilização maia</a> pré-colombiana desenvolveu e utilizou um sistema de escrita intricado e versátil o qual é o único <a href="/wpt/Sistemas_de_escrita_mesoamericanos" title="Sistemas de escrita mesoamericanos" wx:linktype="known" wx:pagename="Sistemas_de_escrita_mesoamericanos" wx:page_id="1701124" id="wx1092">sistema de escrita mesoamericano</a> que se pode considerar quase totalmente decifrado. Entre outras civilizações anteriores à civilização maia, estabelecidas a oeste e norte das terras maias, que também possuíam sistemas de escrita registados em inscrições ainda existentes incluem-se os <a href="/wpt/Zapotecas" title="Zapotecas" wx:linktype="known" wx:pagename="Zapotecas" wx:page_id="127317" id="wx1093">zapotecas</a>, <a href="/wpt/Olmecas" title="Olmecas" wx:linktype="known" wx:pagename="Olmecas" wx:page_id="263967" id="wx1094">olmecas</a>, e os povos de fala <a href="/wpt/L%C3%ADngua_zoque" title="Língua zoque" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_zoque" wx:page_id="1532968" id="wx1095">zoque</a> do sul de <a href="/wpt/Veracruz" title="Veracruz" wx:linktype="known" wx:pagename="Veracruz" wx:page_id="95322" id="wx1096">Veracruz</a> e da zona ocidental de <a href="/wpt/Chiapas" title="Chiapas" wx:linktype="known" wx:pagename="Chiapas" wx:page_id="51244" id="wx1097">Chiapas</a> - mas estes sistemas encontram-se quase totalmente por decifrar. É geralmente aceite a ideia segundo a qual o sistema de escrita maia foi adaptado de um ou mais destes sistemas mais antigos, e várias referências identificam o ainda não decifrado sistema de escrita olmeca como o precursor mais plausível.<sup id="_ref-76" class="reference"><a href="#_note-76" title="" wx:fragment="_note-76" wx:linktype="note" id="wx1098"/></sup></p>

<p id="wx1099">No curso da decifração do sistema hieroglífico maia tornou-se evidente que se tratava de um sistema de escrita totalmente funcional e no qual era possível expressar qualquer oração da língua falada de forma inequívoca. O sistema é de um tipo mais bem classificado como <a href="/wpt/Logossilab%C3%A1rio" title="Logossilabário" wx:linktype="known" wx:pagename="Logossilabário" wx:page_id="1703880" id="wx1100">logossilábico</a>,<sup id="_ref-77" class="reference"><a href="#_note-77" title="" wx:fragment="_note-77" wx:linktype="note" id="wx1101"/></sup> no qual os símbolos (<a href="/wpt/Glifo" title="Glifo" wx:linktype="known" wx:pagename="Glifo" wx:page_id="808888" id="wx1102">glifos</a> ou <a href="/wpt/Grafema" title="Grafema" wx:linktype="known" wx:pagename="Grafema" wx:page_id="108645" id="wx1103">grafemas</a>) podem ser usados quer como <a href="/wpt/Logograma" title="Logograma" wx:linktype="known" wx:pagename="Logograma" wx:page_id="288652" id="wx1104">logogramas</a> quer como <a href="/wpt/S%C3%ADlaba" title="Sílaba" wx:linktype="known" wx:pagename="Sílaba" wx:page_id="79730" id="wx1105">sílabas</a>.</p>

<p id="wx1106">O sistema de escrita possui um <a href="/wpt/Silab%C3%A1rio" title="Silabário" wx:linktype="known" wx:pagename="Silabário" wx:page_id="56965" id="wx1107">silabário</a> completo (apesar de nem todas as sílabas possíveis terem sido ainda identificadas), e um escriba maia seria capaz de escrever qualquer coisa <a href="/wpt/Fon%C3%A9tica" title="Fonética" wx:linktype="known" wx:pagename="Fonética" wx:page_id="3484" id="wx1108">foneticamente</a>, sílaba por sílaba, utilizando estes símbolos.<sup id="_ref-78" class="reference"><a href="#_note-78" title="" wx:fragment="_note-78" wx:linktype="note" id="wx1109"/></sup> Na prática porém, quase todas as inscrições de qualquer extensão foram escritas empregando uma combinação de sinais silábicos e logogramas.</p>

<div class="wx_image" wx:thumb="thumb" id="wx1110"><a href="/wpt/Imagem:Palenque_glyphs-edit1.jpg" title="Glifos maias em estuque no Museo de sitio em Palenque, México" wx:linktype="image" wx:pagename="Imagem:Palenque_glyphs-edit1.jpg" id="wx1111"><img src="/wpt/Imagem:Palenque_glyphs-edit1.jpg" alt="Glifos maias em estuque no Museo de sitio em Palenque, México" width="400" id="wx1112"/></a> 

<div class="thumbcaption" id="wx1113">
<p id="wx1114">Glifos maias em estuque no <i id="wx1115">Museo de sitio</i> em <a href="/wpt/Palenque" title="Palenque" wx:linktype="known" wx:pagename="Palenque" wx:page_id="536796" id="wx1116">Palenque</a>, México</p>
</div>
</div>

<p id="wx1117">Pelo menos duas línguas maias principais foram seguramente identificadas em textos hieroglíficos, com pelo menos uma outra provavelmente identificada. Uma variedade linguística arcaica conhecida como <a href="/wpt/L%C3%ADngua_maia_cl%C3%A1ssica" title="Língua maia clássica" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_maia_clássica" wx:page_id="1534951" id="wx1118">língua maia clássica</a> é predominante nestes textos, particularmente nas inscrições da época clássica encontradas nas terras baixas do centro-sul. Esta língua mais antiga é aparentada do ramo cholano da família linguística, e entre os seus descendentes modernos encontram-se o chol, o chorti e o chontal.</p>

<p id="wx1119">Foram também reconhecidas ou propostas inscrições numa antiga língua iucatecana (a ancestral da actual <a href="/wpt/L%C3%ADngua_iucateque" title="Língua iucateque" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_iucateque" wx:page_id="1360553" id="wx1120">língua iucateque</a>), sobretudo na <a href="/wpt/Pen%C3%ADnsula_de_Iucat%C3%A3" title="Península de Iucatã" wx:linktype="known" wx:pagename="Península_de_Iucatã" wx:page_id="52280" id="wx1121">península de Iucatã</a> e pertencendo a um período posterior ao do maia clássico. Três dos quatro <a href="/wpt/C%C3%B3dices_maias" title="Códices maias" wx:linktype="known" wx:pagename="Códices_maias" wx:page_id="1316394" id="wx1122">códices maias</a> ainda existentes baseiam-se no iucateque. Foi também proposto que algumas inscrições encontradas nas terras altas de Chiapas podem estar escritas em tseltalano cujos descendentes modernos são o tseltal e o tsotsil.<sup id="_ref-79" class="reference"><a href="#_note-79" title="" wx:fragment="_note-79" wx:linktype="note" id="wx1123"/></sup> Presume-se que tenham sido usadas outras variedades regionais e dialectos, mas não foram ainda identificados com certeza.<sup id="_ref-80" class="reference"><a href="#_note-80" title="" wx:fragment="_note-80" wx:linktype="note" id="wx1124"/></sup></p>

<p id="wx1125">O uso e conhecimento do sistema de escrita maia continuaram, pelo menos, até à <a href="/wpt/Conquista_do_Iucat%C3%A3" title="Conquista do Iucatã" wx:linktype="known" wx:pagename="Conquista_do_Iucatã" wx:page_id="54482" id="wx1126">conquista do Iucatã</a> no <a href="/wpt/S%C3%A9culo_XVI" title="Século XVI" wx:linktype="known" wx:pagename="Século_XVI" wx:page_id="10583" id="wx1127">século XVI</a>. O bispo <a href="/wpt/Diego_de_Landa" title="Diego de Landa" wx:linktype="known" wx:pagename="Diego_de_Landa" wx:page_id="1574272" id="wx1128">Diego de Landa</a> descreveu o uso de escrita hieroglífica nas práticas religiosas dos maias iucateques, que ele proibia activamente. Landa e os colonizadores espanhóis da área maia destruíram grande número de códices escritos em hieroglifos, pondo termo de forma efectiva à tradição mesoamericana de literacia com um sistema de escrita nativo.</p>

<a id="Ortografia_moderna" name="Ortografia_moderna"/>
</wx:section><wx:section level="3" title="Ortografia moderna" id="wxsec31"><h3 id="wx1129">Ortografia moderna</h3>

<p id="wx1130">Desde o período colonial praticamente todos os escritos maias usam <a href="/wpt/Alfabeto_latino" title="Alfabeto latino" wx:linktype="known" wx:pagename="Alfabeto_latino" wx:page_id="14148" id="wx1131">caracteres latinos</a>. Até há algum tempo a ortografia baseava-se de um modo geral no espanhol, e apenas recentemente começaram a surgir convenções ortográficas padronizadas. As primeiras normas ortográficas de aceitação generalizada foram elaboradas para o maia iucateque pelos autores e contribuidores do <i id="wx1132">Diccionario Maya Cordemex</i>, um projecto dirigido por Alfredo Barrera Vásquez e publicado pela primeira vez em <a href="/wpt/1980" title="1980" wx:linktype="known" wx:pagename="1980" wx:page_id="11400" id="wx1133">1980</a>.<sup id="_ref-81" class="reference"><a href="#_note-81" title="" wx:fragment="_note-81" wx:linktype="note" id="wx1134"/></sup> Subsequentemente, a ALMG, criada em 1986, adaptou essas normas às 21 línguas maias da Guatemala.</p>

<table class="wikitable" style="text-align:center;" width="100%" id="wx1135">
<caption id="wx1136">Ortografia da ALMG para os <a href="/wpt/Fonema" title="Fonema" wx:linktype="known" wx:pagename="Fonema" wx:page_id="47254" id="wx1137">fonemas</a> das línguas maias</caption>

<tr id="wx1138">
<th colspan="6" width="30%" id="wx1139">
<p id="wx1140">Vogais</p>
</th>
<th colspan="10" id="wx1141">
<p id="wx1142">Consoantes</p>
</th>
</tr>

<tr id="wx1143">
<th id="wx1144">
<p id="wx1145">ALMG</p>
</th>
<th id="wx1146"><a href="/wpt/IPA" title="IPA" wx:linktype="known" wx:pagename="IPA" wx:page_id="23825" id="wx1147">IPA</a> </th>
<th id="wx1148">
<p id="wx1149">ALMG</p>
</th>
<th id="wx1150">
<p id="wx1151">IPA</p>
</th>
<th id="wx1152">
<p id="wx1153">ALMG</p>
</th>
<th id="wx1154">
<p id="wx1155">IPA<wx:template id="wx_t152" pagename="Predefinição:Ref_label" page_id="1419338"/><span class="reference" id="wx1156"><sup id="ref_kaqchikelA"><a href="#endnote_kaqchikelA" title="" wx:linktype="fragment" wx:fragment="endnote_kaqchikelA" id="wx1157">[A]</a></sup></span></p>

<p id="wx1158"><wx:templateend start="wx_t152"/> !ALMG<wx:template id="wx_t153" pagename="Predefinição:Ref_label" page_id="1419338"/><span class="reference" id="wx1159"><sup id="ref_kaqchikelB"><a href="#endnote_kaqchikelB" title="" wx:linktype="fragment" wx:fragment="endnote_kaqchikelB" id="wx1160">[B]</a></sup></span> <wx:templateend start="wx_t153"/> !IPA !!ALMG !!IPA !!ALMG !!IPA !!ALMG !!IPA !!ALMG !!IPA</p>
</th>
</tr>

<tr id="wx1161">
<td id="wx1162"><b id="wx1163">a</b></td>
<td id="wx1164"><wx:template id="wx_t154" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1165">[a]</span><wx:templateend start="wx_t154"/>
</td>
<td id="wx1166"><b id="wx1167">aa</b> </td>
<td id="wx1168"><wx:template id="wx_t155" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1169">[aː]</span><wx:templateend start="wx_t155"/>
</td>
<td id="wx1170"><b id="wx1171">ä</b> </td>
<td id="wx1172"><wx:template id="wx_t156" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1173">[ɐ]</span><wx:templateend start="wx_t156"/>
</td>
<td id="wx1174"><b id="wx1175">b'</b> </td>
<td id="wx1176"><wx:template id="wx_t157" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1177">[ɓ]</span><wx:templateend start="wx_t157"/>
</td>
<td id="wx1178"><b id="wx1179">b</b> </td>
<td id="wx1180"><wx:template id="wx_t158" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1181">[b]</span><wx:templateend start="wx_t158"/>
</td>
<td id="wx1182"><b id="wx1183">ch</b> </td>
<td id="wx1184"><wx:template id="wx_t159" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1185">[ʧ]</span><wx:templateend start="wx_t159"/>
</td>
<td id="wx1186"><b id="wx1187">ch'</b> </td>
<td id="wx1188"><wx:template id="wx_t160" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1189">[ʧ’]</span><wx:templateend start="wx_t160"/>
</td>
<td id="wx1190"><b id="wx1191">h</b> </td>
<td id="wx1192"><wx:template id="wx_t161" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1193">[h]</span><wx:templateend start="wx_t161"/>
</td>
</tr>

<tr id="wx1194">
<td id="wx1195"><b id="wx1196">e</b> </td>
<td id="wx1197"><wx:template id="wx_t162" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1198">[e]</span><wx:templateend start="wx_t162"/>
</td>
<td id="wx1199"><b id="wx1200">ee</b> </td>
<td id="wx1201"><wx:template id="wx_t163" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1202">[eː]</span><wx:templateend start="wx_t163"/>
</td>
<td id="wx1203"><b id="wx1204">ë</b> </td>
<td id="wx1205"><wx:template id="wx_t164" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1206">[ə]</span><wx:templateend start="wx_t164"/>
</td>
<td id="wx1207"><b id="wx1208">j</b> </td>
<td id="wx1209"><wx:template id="wx_t165" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1210">[x]</span><wx:templateend start="wx_t165"/>
</td>
<td id="wx1211"><b id="wx1212">k</b> </td>
<td id="wx1213"><wx:template id="wx_t166" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1214">[k]</span><wx:templateend start="wx_t166"/>
</td>
<td id="wx1215"><b id="wx1216">k'</b> </td>
<td id="wx1217"><wx:template id="wx_t167" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1218">[k’]</span><wx:templateend start="wx_t167"/>
</td>
<td id="wx1219"><b id="wx1220">l</b> </td>
<td id="wx1221"><wx:template id="wx_t168" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1222">[l]</span><wx:templateend start="wx_t168"/>
</td>
<td id="wx1223"><b id="wx1224">m</b> </td>
<td id="wx1225"><wx:template id="wx_t169" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1226">[m]</span><wx:templateend start="wx_t169"/>
</td>
</tr>

<tr id="wx1227">
<td id="wx1228"><b id="wx1229">i</b> </td>
<td id="wx1230"><wx:template id="wx_t170" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1231">[i]</span><wx:templateend start="wx_t170"/>
</td>
<td id="wx1232"><b id="wx1233">ii</b> </td>
<td id="wx1234"><wx:template id="wx_t171" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1235">[iː]</span><wx:templateend start="wx_t171"/>
</td>
<td id="wx1236"><b id="wx1237">ï</b> </td>
<td id="wx1238"><wx:template id="wx_t172" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1239">[ɪ]</span><wx:templateend start="wx_t172"/>
</td>
<td id="wx1240"><b id="wx1241">n</b> </td>
<td id="wx1242"><wx:template id="wx_t173" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1243">[n]</span><wx:templateend start="wx_t173"/>
</td>
<td id="wx1244"><b id="wx1245">nh</b> </td>
<td id="wx1246"><wx:template id="wx_t174" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1247">[ŋ]</span><wx:templateend start="wx_t174"/>
</td>
<td id="wx1248"><b id="wx1249">p</b> </td>
<td id="wx1250"><wx:template id="wx_t175" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1251">[p]</span><wx:templateend start="wx_t175"/>
</td>
<td id="wx1252"><b id="wx1253">q</b> </td>
<td id="wx1254"><wx:template id="wx_t176" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1255">[q]</span><wx:templateend start="wx_t176"/>
</td>
<td id="wx1256"><b id="wx1257">q'</b> </td>
<td id="wx1258"><wx:template id="wx_t177" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1259">[q’]</span><wx:templateend start="wx_t177"/>
</td>
</tr>

<tr id="wx1260">
<td id="wx1261"><b id="wx1262">o</b> </td>
<td id="wx1263"><wx:template id="wx_t178" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1264">[o]</span><wx:templateend start="wx_t178"/>
</td>
<td id="wx1265"><b id="wx1266">oo</b> </td>
<td id="wx1267"><wx:template id="wx_t179" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1268">[oː]</span><wx:templateend start="wx_t179"/>
</td>
<td id="wx1269"><b id="wx1270">ö</b> </td>
<td id="wx1271"><wx:template id="wx_t180" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1272">[ʌ]</span><wx:templateend start="wx_t180"/>
</td>
<td id="wx1273"><b id="wx1274">r</b> </td>
<td id="wx1275"><wx:template id="wx_t181" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1276">[r]</span><wx:templateend start="wx_t181"/>
</td>
<td id="wx1277"><b id="wx1278">s</b> </td>
<td id="wx1279"><wx:template id="wx_t182" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1280">[s]</span><wx:templateend start="wx_t182"/>
</td>
<td id="wx1281"><b id="wx1282">t</b> </td>
<td id="wx1283"><wx:template id="wx_t183" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1284">[t]</span><wx:templateend start="wx_t183"/>
</td>
<td id="wx1285"><b id="wx1286">t'</b> </td>
<td id="wx1287"><wx:template id="wx_t184" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1288">[t’]</span><wx:templateend start="wx_t184"/>
</td>
<td id="wx1289"><b id="wx1290">tz</b> </td>
<td id="wx1291"><wx:template id="wx_t185" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1292">[ʦ]</span><wx:templateend start="wx_t185"/>
</td>
</tr>

<tr id="wx1293">
<td id="wx1294"><b id="wx1295">u</b> </td>
<td id="wx1296"><wx:template id="wx_t186" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1297">[u]</span><wx:templateend start="wx_t186"/>
</td>
<td id="wx1298"><b id="wx1299">uu</b> </td>
<td id="wx1300"><wx:template id="wx_t187" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1301">[uː]</span><wx:templateend start="wx_t187"/>
</td>
<td id="wx1302"><b id="wx1303">ü</b> </td>
<td id="wx1304"><wx:template id="wx_t188" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1305">[ʊ]</span><wx:templateend start="wx_t188"/>
</td>
<td id="wx1306"><b id="wx1307">tz'</b> </td>
<td id="wx1308"><wx:template id="wx_t189" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1309">[ʦ’]</span><wx:templateend start="wx_t189"/>
</td>
<td id="wx1310"><b id="wx1311">w</b> </td>
<td id="wx1312"><wx:template id="wx_t190" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1313">[w]</span><wx:templateend start="wx_t190"/>
</td>
<td id="wx1314"><b id="wx1315">x</b> </td>
<td id="wx1316"><wx:template id="wx_t191" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1317">[ʃ]</span><wx:templateend start="wx_t191"/>
</td>
<td id="wx1318"><b id="wx1319">y</b> </td>
<td id="wx1320"><wx:template id="wx_t192" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1321">[j]</span><wx:templateend start="wx_t192"/>
</td>
<td id="wx1322"><b id="wx1323"> ' </b> </td>
<td id="wx1324"><wx:template id="wx_t193" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1325">[ʔ]</span><wx:templateend start="wx_t193"/>
</td>
</tr>

<tr id="wx1326">
<td colspan="16" align="left" class="references-small" id="wx1327">
<p id="wx1328">  <wx:template id="wx_t194" pagename="Predefinição:Note_label" page_id="1419339"/><cite id="endnote_kaqchikelA"><a href="#ref_kaqchikelA" title="" wx:linktype="fragment" wx:fragment="ref_kaqchikelA" id="wx1329"><b id="wx1330"><sup id="wx1331">A</sup></b></a></cite> <wx:templateend start="wx_t194"/> <wx:template id="wx_t195" pagename="Predefinição:Note_label" page_id="1419339"/><cite id="endnote_kaqchikelB"><a href="#ref_kaqchikelB" title="" wx:linktype="fragment" wx:fragment="ref_kaqchikelB" id="wx1332"><b id="wx1333"><sup id="wx1334">B</sup></b></a></cite> <wx:templateend start="wx_t195"/>Estes sinais e vogais apenas são usados no caqchiquel.</p>
</td>
</tr>
</table>

<p id="wx1335">Para as línguas que fazem uma distinção entre africadas e fricativas <a href="/wpt/Consoante_palatoalveolar" title="Consoante palatoalveolar" wx:linktype="known" wx:pagename="Consoante_palatoalveolar" wx:page_id="1433187" id="wx1336">palatoalveolares</a> e <a href="/wpt/Consoante_retroflexa" title="Consoante retroflexa" wx:linktype="known" wx:pagename="Consoante_retroflexa" wx:page_id="1674957" id="wx1337">retroflexas</a> (mam, ixil, tectiteco, canjobal, popti e acateca) é utilizado o conjunto de convenções seguinte:</p>

<table class="wikitable" style="text-align:center;" width="55%" id="wx1338">
<caption id="wx1339">Convenção da ALMG para as consoantes palatoalveolares e retroflexas</caption>

<tr id="wx1340">
<th id="wx1341">
<p id="wx1342">ALMG</p>
</th>
<th id="wx1343">
<p id="wx1344">IPA</p>
</th>
<th id="wx1345">
<p id="wx1346">ALMG</p>
</th>
<th id="wx1347">
<p id="wx1348">IPA</p>
</th>
</tr>

<tr id="wx1349">
<td id="wx1350"><b id="wx1351">ch</b> </td>
<td id="wx1352"><wx:template id="wx_t196" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1353">[ʧ]</span><wx:templateend start="wx_t196"/>
</td>
<td id="wx1354"><b id="wx1355">ch'</b> </td>
<td id="wx1356"><wx:template id="wx_t197" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1357">[ʧ’]</span><wx:templateend start="wx_t197"/>
</td>
</tr>

<tr id="wx1358">
<td id="wx1359"><b id="wx1360">tx</b></td>
<td id="wx1361"><wx:template id="wx_t198" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1362">[ʈʂ]</span><wx:templateend start="wx_t198"/>
</td>
<td id="wx1363"><b id="wx1364">tx'</b> </td>
<td id="wx1365"><wx:template id="wx_t199" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1366">[ʈʂ’]</span><wx:templateend start="wx_t199"/>
</td>
</tr>

<tr id="wx1367">
<td id="wx1368"><b id="wx1369">xh</b> </td>
<td id="wx1370"><wx:template id="wx_t200" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1371">[ʃ]</span><wx:templateend start="wx_t200"/>
</td>
<td id="wx1372"><b id="wx1373">x</b> </td>
<td id="wx1374"><wx:template id="wx_t201" pagename="Predefinição:IPA" page_id="66310"/><span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1375">[ʂ]</span><wx:templateend start="wx_t201"/>
</td>
</tr>
</table>

<p id="wx1376">Um aspecto das ortografias revistas que não tem aceitação generalizada, especialmente fora do contexto guatemalteco, é a conversão de nomes próprios (como nomes de sítios arqueológicos, assentamentos modernos e culturas). Assim, o <i id="wx1377">Cordemex</i> continua a utilizar o termo "Yucatan" (em vez de "Yukatan") no seu prefácio, apesar do facto de a sua ortografia não utilizar um "c", e a maioria dos textos académicos sobre arqueologia continua a escrever os nomes dos sítios arqueológicos e culturas utilizando as grafias originalmente consagradas na literatura ao longo dos séculos.</p>

<a id="Literatura" name="Literatura"/>
</wx:section></wx:section><wx:section level="2" title="Literatura" id="wxsec8"><h2 id="wx1378">Literatura</h2>

<wx:template id="wx_t202" pagename="Predefinição:Artigo_principal" page_id="53628"/>
<dl id="wx1379">
<dd id="wx1380">
<div class="noprint" id="wx1381"><a href="/wpt/Imagem:Crystal_Clear_app_xmag.png" title="" wx:linktype="image" wx:pagename="Imagem:Crystal_Clear_app_xmag.png" id="wx1382"><img src="/wpt/Imagem:Crystal_Clear_app_xmag.png" alt="" width="18" id="wx1383"/></a><i id="wx1384">Ver artigo principal: <a href="/wpt/Literatura_mesoamericana" title="Literatura mesoamericana" wx:linktype="known" wx:pagename="Literatura_mesoamericana" wx:page_id="1673719" id="wx1385">Literatura mesoamericana</a></i></div>
</dd>
</dl>

<wx:templateend start="wx_t202"/>
<p id="wx1386">Desde o <a href="/wpt/Cronologia_da_Mesoam%C3%A9rica" title="Cronologia da Mesoamérica" wx:linktype="known" wx:pagename="Cronologia_da_Mesoamérica" wx:page_id="624540" id="wx1387">período clássico</a> até à actualidade foi escrito um corpo literário nas línguas maias. Os textos mais antigos preservados são sobretudo inscrições monumentais documentando a governação, sucessão e ascensão, conquistas e acontecimentos calendáricos e astronómicos. É provável que outros tipos de literatura tenham sido escritos em meios perecíveis à imagem dos <a href="/wpt/C%C3%B3dices_maias" title="Códices maias" wx:linktype="known" wx:pagename="Códices_maias" wx:page_id="1316394" id="wx1388">códices maias</a> feitos de <i id="wx1389"><a href="/wpt/Amate" title="Amate" wx:linktype="known" wx:pagename="Amate" wx:page_id="1606171" id="wx1390">amate</a></i>, dos quais apenas quatro resistiram ao tempo e à campanha de destruição dos missionários espanhóis.<sup id="_ref-82" class="reference"><a href="#_note-82" title="" wx:fragment="_note-82" wx:linktype="note" id="wx1391"/></sup></p>

<p id="wx1392">Pouco depois da <a href="/wpt/Conquista_do_M%C3%A9xico" title="Conquista do México" wx:linktype="known" wx:pagename="Conquista_do_México" wx:page_id="1765600" id="wx1393">conquista espanhola</a>, as línguas maias começaram a ser escritas com letras latinas. A literatura da época colonial escrita nas línguas maias inclui o famoso <i id="wx1394"><a href="/wpt/Popol_Vuh" title="Popol Vuh" wx:linktype="known" wx:pagename="Popol_Vuh" wx:page_id="122967" id="wx1395">Popol Vuh</a></i>, uma narrativa mítico-histórica escrita em quiché clássico do século XVII mas que se crê ser baseado numa obra mais antiga escrita na <a href="/wpt/D%C3%A9cada_de_1550" title="Década de 1550" wx:linktype="known" wx:pagename="Década_de_1550" wx:page_id="25692" id="wx1396">década de 1550</a>, e entretanto perdida. <i id="wx1397"><a href="/wpt/O_T%C3%ADtulo_de_Totonicap%C3%A1n" title="O Título de Totonicapán" wx:linktype="known" wx:pagename="O_Título_de_Totonicapán" wx:page_id="1715853" id="wx1398">O Título de Totonicapán</a></i> e a obra teatral do século XVII <i id="wx1399"><a href="/wpt/Rabinal_Ach%C3%AD" title="Rabinal Achí" wx:linktype="known" wx:pagename="Rabinal_Achí" wx:page_id="1703889" id="wx1400">Rabinal Achí</a></i> são outras duas obras antigas dignas de nota e escritas em quiché, aquela última no dialecto <a href="/wpt/L%C3%ADngua_achi" title="Língua achi" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_achi" wx:page_id="1556910" id="wx1401">achi</a>.<sup id="_ref-83" class="reference"><a href="#_note-83" title="" wx:fragment="_note-83" wx:linktype="note" id="wx1402"/></sup> Os <i id="wx1403"><a href="/wpt/Anais_dos_Caqchiqueles" title="Anais dos Caqchiqueles" wx:linktype="known" wx:pagename="Anais_dos_Caqchiqueles" wx:page_id="1716030" id="wx1404">Anais dos Caqchiqueles</a></i> dos finais do século XVI, o qual fornece uma narrativa histórica do povo caqchiquel, contém elementos paralelos aos relatos constantes do <i id="wx1405">Popol Vuh</i>. Os relatos históricos e proféticos em várias formas conhecidas colectivamente como os livros de <i id="wx1406"><a href="/wpt/Chilam_Balam" title="Chilam Balam" wx:linktype="known" wx:pagename="Chilam_Balam" wx:page_id="1714550" id="wx1407">Chilam Balam</a></i> são fontes primárias sobre as antigas tradições dos maias iucateques.<sup id="_ref-84" class="reference"><a href="#_note-84" title="" wx:fragment="_note-84" wx:linktype="note" id="wx1408"/></sup> O único livro sobrevivente contendo poesia lírica antiga, os <i id="wx1409"><a href="/wpt/Cantares_de_Dzitbalch%C3%A9" title="Cantares de Dzitbalché" wx:linktype="known" wx:pagename="Cantares_de_Dzitbalché" wx:page_id="1716942" id="wx1410">Cantares de Dzitbalché</a></i> por Ah Bam, pertence a este mesmo período.<sup id="_ref-85" class="reference"><a href="#_note-85" title="" wx:fragment="_note-85" wx:linktype="note" id="wx1411"/></sup></p>

<p id="wx1412">Além destas obras singulares, foram escritas pelos padres e frades muitas gramáticas antigas de línguas indígenas, chamadas <i id="wx1413">artes</i>. Entre as línguas abrangidas por estas antigas gramáticas incluem-se caqchiquel, quiché clássico, tseltal, tsotsil e iucateque. Algumas delas incluíam traduções do <a href="/wpt/Catecismo" title="Catecismo" wx:linktype="known" wx:pagename="Catecismo" wx:page_id="580846" id="wx1414">catecismo</a> católico em língua indígena.<sup id="_ref-86" class="reference"><a href="#_note-86" title="" wx:fragment="_note-86" wx:linktype="note" id="wx1415"/></sup></p>

<p id="wx1416">Após o período colonial (depois de 1821) a literatura em línguas indígenas praticamente desapareceu, excepto para os linguistas e etnólogos que recolhiam literatura oral.<sup id="_ref-87" class="reference"><a href="#_note-87" title="" wx:fragment="_note-87" wx:linktype="note" id="wx1417"/></sup> Na sua maioria, os povos maias haviam permanecido analfabetos nas suas línguas nativas, aprendendo a ler e escrever em espanhol, se tanto. Porém, desde o estabelecimento do <i id="wx1418">Cordemex</i> (1980) e da <i id="wx1419">ALMG</i> (1986), a literacia em língua nativa começou a espalhar-se com vários escritores indígenas a iniciarem uma nova tradição de escrita nas línguas maias. Notável entre os membros desta última geração é o poeta <a href="/wpt/L%C3%ADngua_quich%C3%A9" title="Língua quiché" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_quiché" wx:page_id="1648130" id="wx1420">quiché</a> <a href="/wpt/Humberto_Ak%27ab%27al" title="Humberto Ak'ab'al" wx:linktype="known" wx:pagename="Humberto_Ak'ab'al" wx:page_id="1704114" id="wx1421">Humberto Ak'ab'al</a>, cujos trabalhos são frequentemente publicados em edições bilingues espanhol-quiché.<sup id="_ref-88" class="reference"><a href="#_note-88" title="" wx:fragment="_note-88" wx:linktype="note" id="wx1422"/></sup></p>

<a id="Ver_tamb.C3.A9m" name="Ver_tamb.C3.A9m"/>
</wx:section><wx:section level="2" title="Ver também" id="wxsec9"><h2 id="wx1423"><wx:template id="wx_t203" pagename="Predefinição:Ver_também" page_id="62492"/>Ver também<wx:templateend start="wx_t203"/></h2>

<ul id="wx1424">
<li id="wx1425"><a href="/wpt/L%C3%ADnguas_gestuais_maias" title="Línguas gestuais maias" wx:linktype="known" wx:pagename="Línguas_gestuais_maias" wx:page_id="1085772" id="wx1426">Línguas gestuais maias</a></li>
</ul>

<wx:template id="wx_t204" pagename="Predefinição:Ref-section" page_id="1467239"/>
<a id="Refer.C3.AAncias" name="Refer.C3.AAncias"/>
</wx:section><wx:section level="2" title="Referências" id="wxsec10"><h2 class="notes" style="cursor:help" title="Esta secção não é editável por razões técnicas. Edite a página toda ao invés disso, ou a secção anterior." id="wx1427">Referências</h2>

<div class="references-small" style="height: auto; max-height: 200px; overflow: auto; padding: 3px; border: 1px solid #EEEEEE" id="wx1428">
<ol class="references" id="wx1429">
<li id="_note-0"><a href="#_ref-0" title="" wx:fragment="_ref-0" wx:linktype="noteref" id="wx1430">↑</a>
<p id="wx1431">Spence, <i id="wx1432">et al.</i> (1998).</p>
</li>

<li id="_note-1"><a href="#_ref-1" title="" wx:fragment="_ref-1" wx:linktype="noteref" id="wx1433">↑</a>
<p id="wx1434">Campbell (1997), p.165.</p>
</li>

<li id="_note-2"><a href="#_ref-2" title="" wx:fragment="_ref-2" wx:linktype="noteref" id="wx1435">↑</a>
<p id="wx1436">Kettunen and Helmke (2005), p.6.</p>
</li>

<li id="_note-3"><a href="#_ref-3" title="" wx:fragment="_ref-3" wx:linktype="noteref" id="wx1437">↑</a>
<p id="wx1438">England (1994).</p>
</li>

<li id="_note-4"><a href="#_ref-4" title="" wx:fragment="_ref-4" wx:linktype="noteref" id="wx1439">↑</a>
<p id="wx1440">Campbell (1997), p. 165. A proposta mais antiga (Sapper 1912) que identificou as terras altas de Chiapas-Guatemala como o berço provável das línguas maias, foi publicada pelo antiquário e académico alemão <a href="/wpt/Karl_Sapper" class="new" title="Karl Sapper" wx:linktype="unknown" wx:pagename="Karl_Sapper" id="wx1441">Karl Sapper</a>; ver atribuição em Fernandéz de Miranda (1968), p.75.</p>
</li>

<li id="_note-5"><a href="#_ref-5" title="" wx:fragment="_ref-5" wx:linktype="noteref" id="wx1442">↑</a>
<p id="wx1443">Para uma hipótese de atribuição de uma língua mixe-zoqueana aos olmecas, ver por exemplo Champbell e Kaufman (1976).</p>
</li>

<li id="_note-6"><a href="#_ref-6" title="" wx:fragment="_ref-6" wx:linktype="noteref" id="wx1444">↑</a>
<p id="wx1445">Campbell (1997), p. 165.</p>
</li>

<li id="_note-7"><a href="#_ref-7" title="" wx:fragment="_ref-7" wx:linktype="noteref" id="wx1446">↑</a>
<p id="wx1447">Baseado em Kaufman (1976).</p>
</li>

<li id="_note-8"><a href="#_ref-8" title="" wx:fragment="_ref-8" wx:linktype="noteref" id="wx1448">↑</a>
<p id="wx1449">Kettunen &amp; Helmke (2006) p. 12.</p>
</li>

<li id="_note-9"><a href="#_ref-9" title="" wx:fragment="_ref-9" wx:linktype="noteref" id="wx1450">↑</a>
<p id="wx1451">Houston, Robertson, and Stuart (2000).</p>
</li>

<li id="_note-10"><a href="#_ref-10" title="" wx:fragment="_ref-10" wx:linktype="noteref" id="wx1452">↑</a>
<p id="wx1453">Kettunen &amp; Helmke (2006) p. 12.</p>
</li>

<li id="_note-11"><a href="#_ref-11" title="" wx:fragment="_ref-11" wx:linktype="noteref" id="wx1454">↑</a>
<p id="wx1455">O último reino maia independente, <a href="/wpt/Tayasal" title="Tayasal" wx:linktype="known" wx:pagename="Tayasal" wx:page_id="1033101" id="wx1456">Tayasal</a>, só foi conquistado em <a href="/wpt/1697" title="1697" wx:linktype="known" wx:pagename="1697" wx:page_id="28335" id="wx1457">1697</a>, cerca de 170 anos após a chegada dos primeiros <i id="wx1458">conquistadores</i>. Os períodos colonial e pós-colonial viram o surgimento de revoltas periódicas dos povos maias contra os colonizadores, como a <a href="/wpt/Guerra_das_Castas" class="new" title="Guerra das Castas" wx:linktype="unknown" wx:pagename="Guerra_das_Castas" id="wx1459">Guerra das Castas</a> em Iucatã, que se prolongou até ao século XX.</p>
</li>

<li id="_note-12"><a href="#_ref-12" title="" wx:fragment="_ref-12" wx:linktype="noteref" id="wx1460">↑</a>
<p id="wx1461">Grenoble &amp; Whaley (1998) caracterizaram esta situação desta maneira: "As línguas maias têm tipicamente várias centenas de milhares de falantes, e uma maioria dos maias falam uma língua maia como primeira língua. A principal preocupação das comunidades maias não é revitalizar a sua língua, mas sim fortalecê-la contra a cada vez mais rápida expansão do castelhano...[em vez de estarem] no final de um processo de mudança linguística, [as línguas maias estão]... no seu início. (Grenoble &amp; Whaley 1998:xi-xii)</p>
</li>

<li id="_note-13"><a href="#_ref-13" title="" wx:fragment="_ref-13" wx:linktype="noteref" id="wx1462">↑</a>
<p id="wx1463">Choi (2002) escreve: No recente activismo cultural maia, a manutenção das línguas maias tem sido promovida numa tentativa de apoiar uma "identidade maia unificada". Porém, existe um conjunto complexo de percepções sobre a língua e identidade maias entre os maias que estudei em Momostenango, uma comunidade maia nas terras altas da Guatemala. Por um lado, denigrem o quiché e têm dúvidas sobre a possibilidade de que continue a ser uma língua viável pois o domínio do castelhano é uma necessidade política e económica. Por outro lado, reconhecem o valor da língua maia quando desejam reclamar a "autêntica identidade maia".</p>
</li>

<li id="_note-14"><a href="#_ref-14" title="" wx:fragment="_ref-14" wx:linktype="noteref" id="wx1464">↑</a>
<p id="wx1465">Choi (2002)</p>
</li>

<li id="_note-15"><a href="#_ref-15" title="" wx:fragment="_ref-15" wx:linktype="noteref" id="wx1466">↑</a>
<p id="wx1467">Fabri (2003: p. 61. n1) escreve: O termo maia é problemático porque os povos maias não constituem uma identidade homogénea, pelo contrário, o termo maia tornou-se uma estratégia de auto-representação para os movimentos maias e seus seguidores. A <i id="wx1468"><a href="/wpt/Academia_de_Lenguas_Mayas_de_Guatemala" title="Academia de Lenguas Mayas de Guatemala" wx:linktype="known" wx:pagename="Academia_de_Lenguas_Mayas_de_Guatemala" wx:page_id="1594843" id="wx1469">Academia de Lenguas Mayas de Guatemala</a></i> (ALMG) reconhece vinte e uma línguas maias diferentes.</p>
</li>

<li id="_note-16"><a href="#_ref-16" title="" wx:fragment="_ref-16" wx:linktype="noteref" id="wx1470">↑</a>
<p id="wx1471">Ver Suárez (1983) capítulo 2, para uma discussão abrangente sobre o uso e significados das palavras "dialecto" e "língua" na Mesoamérica.</p>
</li>

<li id="_note-17"><a href="#_ref-17" title="" wx:fragment="_ref-17" wx:linktype="noteref" id="wx1472">↑</a>
<p id="wx1473">Campbell, Kaufman &amp; Smith-Stark (1986)</p>
</li>

<li id="_note-18"><a href="#_ref-18" title="" wx:fragment="_ref-18" wx:linktype="noteref" id="wx1474">↑</a>
<p id="wx1475">Campbell (1997), p.165.</p>
</li>

<li id="_note-19"><a href="#_ref-19" title="" wx:fragment="_ref-19" wx:linktype="noteref" id="wx1476">↑</a>
<p id="wx1477">Por exemplo, Campbell e Kaufman (1985).</p>
</li>

<li id="_note-SHA98"><a href="#_ref-SHA98_0" title="" wx:fragment="_ref-SHA98_0" wx:linktype="noteref" id="wx1478">↑</a>
<p id="wx1479">R. J. Sharer, <i id="wx1480">La Civilización Maya</i>, Fondo de Cultura Económica, 2003, <small id="wx1481"><a href="/wpt/index.php?title=Especial:Booksources&amp;isbn=9681647718" class="internal" id="wx1482">ISBN 9681647718</a></small></p>
</li>

<li id="_note-GOR05"><a href="#_ref-GOR05_0" title="" wx:fragment="_ref-GOR05_0" wx:linktype="noteref" id="wx1483">↑</a>
<p id="wx1484">Raymond G. Gordon Jr., Ethnologue: Languages of the World, Dallas, SIL International, 2005 <a href="http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=90711" class="external text" wx:linktype="external" rel="nofollow" id="wx1485">Language family trees: Mayan</a></p>
</li>

<li id="_note-MOR05"><a href="#_ref-MOR05_0" title="" wx:fragment="_ref-MOR05_0" wx:linktype="noteref" id="wx1486">↑</a>
<p id="wx1487">David F. Mora-Marín, <i id="wx1488">Proto-Ch'olan as the Standard Language of Classic Lowland Mayan Texts</i>, Current Anthropology, 2005</p>
</li>

<li id="_note-20"><a href="#_ref-20" title="" wx:fragment="_ref-20" wx:linktype="noteref" id="wx1489">↑</a>
<p id="wx1490">Gordon, Raymond G., Jr. (ed.). Ethnologue (2005).</p>
</li>

<li id="_note-21"><a href="#_ref-21" title="" wx:fragment="_ref-21" wx:linktype="noteref" id="wx1491">↑</a>
<p id="wx1492">Campbell and Canger (1978).</p>
</li>

<li id="_note-22"><a href="#_ref-22" title="" wx:fragment="_ref-22" wx:linktype="noteref" id="wx1493">↑</a> <a href="http://www.inegi.gob.mx/est/contenidos/espanol/rutinas/ept.asp?t=mlen10&amp;c=3337" class="external text" wx:linktype="external" rel="nofollow" id="wx1494">Población hablante de lengua indígena de 5 y más años por principales lenguas, 1970 a 2005</a> <a href="/wpt/INEGI" title="INEGI" wx:linktype="known" wx:pagename="INEGI" wx:page_id="494114" id="wx1495">INEGI</a></li>

<li id="_note-23"><a href="#_ref-23" title="" wx:fragment="_ref-23" wx:linktype="noteref" id="wx1496">↑</a>
<p id="wx1497">Gordon, Raymond G., Jr. (ed.). Ethnologue, (2005).</p>
</li>

<li id="_note-24"><a href="#_ref-24" title="" wx:fragment="_ref-24" wx:linktype="noteref" id="wx1498">↑</a>
<p id="wx1499">Em 1986 restavam apenas 12 falantes nativos segundo Gordon, Raymond G., Jr. (ed.). Ethnologue, (2005).</p>
</li>

<li id="_note-25"><a href="#_ref-25" title="" wx:fragment="_ref-25" wx:linktype="noteref" id="wx1500">↑</a>
<p id="wx1501">Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), (2005). <span style="cursor: help; font: bold small monospace;" title="Idioma: [[Língua inglesa|en]]" id="wx1502">(<a href="/wpt/L%C3%ADngua_inglesa" title="Língua inglesa" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_inglesa" wx:page_id="6962" id="wx1503">en</a>)</span><a href="http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=cti" class="external text" wx:linktype="external" rel="nofollow" id="wx1504">Ethnologue relatório sobre o chol de Tila</a>, <span style="cursor: help; font: bold small monospace;" title="Idioma: [[Língua inglesa|en]]" id="wx1505">(<a href="/wpt/L%C3%ADngua_inglesa" title="Língua inglesa" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_inglesa" wx:page_id="6962" id="wx1506">en</a>)</span><a href="http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=ctu" class="external text" wx:linktype="external" rel="nofollow" id="wx1507">Ethnologue relatório sobre o Chol de Tumbalá</a>, acedidos em Março 2007.</p>
</li>

<li id="_note-26"><a href="#_ref-26" title="" wx:fragment="_ref-26" wx:linktype="noteref" id="wx1508">↑</a>
<p id="wx1509">O chontal maia não deve ser confundido com as línguas <a href="/wpt/L%C3%ADngua_tequistlatecana" class="new" title="Língua tequistlatecana" wx:linktype="unknown" wx:pagename="Língua_tequistlatecana" id="wx1510">tequistlatecanas</a> conhecidas como "chontal de Oaxaca".</p>
</li>

<li id="_note-27"><a href="#_ref-27" title="" wx:fragment="_ref-27" wx:linktype="noteref" id="wx1511">↑</a> <span style="cursor: help; font: bold small monospace;" title="Idioma: [[Língua inglesa|en]]" id="wx1512">(<a href="/wpt/L%C3%ADngua_inglesa" title="Língua inglesa" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_inglesa" wx:page_id="6962" id="wx1513">en</a>)</span>
<p id="wx1514">Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), (2005). <a href="http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=chf" class="external text" wx:linktype="external" rel="nofollow" id="wx1515">Ethnologue report on Chontal de Tabasco</a>, acedido em Março 2007.</p>
</li>

<li id="_note-28"><a href="#_ref-28" title="" wx:fragment="_ref-28" wx:linktype="noteref" id="wx1516">↑</a> <span style="cursor: help; font: bold small monospace;" title="Idioma: [[Língua inglesa|en]]" id="wx1517">(<a href="/wpt/L%C3%ADngua_inglesa" title="Língua inglesa" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_inglesa" wx:page_id="6962" id="wx1518">en</a>)</span>
<p id="wx1519">Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), (2005). <a href="http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=caa" class="external text" wx:linktype="external" rel="nofollow" id="wx1520">Ch'orti': A language of Guatemala.</a> Ethnologue.com, acedido Março 2007.</p>
</li>

<li id="_note-29"><a href="#_ref-29" title="" wx:fragment="_ref-29" wx:linktype="noteref" id="wx1521">↑</a>
<p id="wx1522">Kettunen &amp; Helmke (2006) p12.</p>
</li>

<li id="_note-30"><a href="#_ref-30" title="" wx:fragment="_ref-30" wx:linktype="noteref" id="wx1523">↑</a>
<p id="wx1524">Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), (2005) <a href="http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=91318" class="external text" wx:linktype="external" rel="nofollow" id="wx1525">Family Tree for Tzeltalan</a> acedido em 26 de Março de 2007.</p>
</li>

<li id="_note-31"><a href="#_ref-31" title="" wx:fragment="_ref-31" wx:linktype="noteref" id="wx1526">↑</a>
<p id="wx1527">Gordon, Raymond G., Jr. (ed.). Ethnologue, (2005).</p>
</li>

<li id="_note-32"><a href="#_ref-32" title="" wx:fragment="_ref-32" wx:linktype="noteref" id="wx1528">↑</a>
<p id="wx1529">Durante a <a href="/wpt/Guerra_civil_da_Guatemala" title="Guerra civil da Guatemala" wx:linktype="known" wx:pagename="Guerra_civil_da_Guatemala" wx:page_id="1703881" id="wx1530">guerra civil da Guatemala</a> abandonaram a região habitada por falantes do canjobal, jacalteco e aguacateco numerosos <a href="/wpt/Refugiado" title="Refugiado" wx:linktype="known" wx:pagename="Refugiado" wx:page_id="108770" id="wx1531">refugiados</a> que se deslocaram para o México e Estados Unidos bem como para outras regiões da Guatemala em relocalizações ocorridas após o fim do conflito.</p>
</li>

<li id="_note-33"><a href="#_ref-33" title="" wx:fragment="_ref-33" wx:linktype="noteref" id="wx1532">↑</a>
<p id="wx1533">Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), (2005). Gordon (2005) reconhece dialectos orientais e ocidentais do <a href="http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=92216" class="external text" wx:linktype="external" rel="nofollow" id="wx1534">jacalteco</a>, bem como do <a href="/wpt/L%C3%ADngua_moch%C3%B3" title="Língua mochó" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_mochó" wx:page_id="1561621" id="wx1535">mochó</a> (também chamado mototzintleco), uma língua com menos de 200 falantes nas aldeias chiapanecas de Tuzantán e Mototzintla.</p>
</li>

<li id="_note-34"><a href="#_ref-34" title="" wx:fragment="_ref-34" wx:linktype="noteref" id="wx1536">↑</a>
<p id="wx1537">O jacalteco é falado nos municípios de <a href="/wpt/Jacaltenango" title="Jacaltenango" wx:linktype="known" wx:pagename="Jacaltenango" wx:page_id="86278" id="wx1538">Jacaltenango</a>, <a href="/wpt/La_Democracia" title="La Democracia" wx:linktype="known" wx:pagename="La_Democracia" wx:page_id="86238" id="wx1539">La Democracia</a>, <a href="/wpt/Concepci%C3%B3n" title="Concepción" wx:linktype="known" wx:pagename="Concepción" wx:page_id="1747919" id="wx1540">Concepción</a>, <a href="/wpt/San_Antonio_Huista" title="San Antonio Huista" wx:linktype="known" wx:pagename="San_Antonio_Huista" wx:page_id="86284" id="wx1541">San Antonio Huista</a> e <a href="/wpt/Santa_Ana_Huista" title="Santa Ana Huista" wx:linktype="known" wx:pagename="Santa_Ana_Huista" wx:page_id="86296" id="wx1542">Santa Ana Huista</a>, e em partes do município de <a href="/wpt/Nent%C3%B3n" title="Nentón" wx:linktype="known" wx:pagename="Nentón" wx:page_id="86283" id="wx1543">Nentón</a></p>
</li>

<li id="_note-35"><a href="#_ref-35" title="" wx:fragment="_ref-35" wx:linktype="noteref" id="wx1544">↑</a>
<p id="wx1545">Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), (2005) <span style="cursor: help; font: bold small monospace;" title="Idioma: [[Língua inglesa|en]]" id="wx1546">(<a href="/wpt/L%C3%ADngua_inglesa" title="Língua inglesa" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_inglesa" wx:page_id="6962" id="wx1547">en</a>)</span><a href="http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=toj" class="external text" wx:linktype="external" rel="nofollow" id="wx1548">Tojolabal: A language of Mexico.</a> e <span style="cursor: help; font: bold small monospace;" title="Idioma: [[Língua inglesa|en]]" id="wx1549">(<a href="/wpt/L%C3%ADngua_inglesa" title="Língua inglesa" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_inglesa" wx:page_id="6962" id="wx1550">en</a>)</span><a href="http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=cnam" class="external text" wx:linktype="external" rel="nofollow" id="wx1551">Chuj: A language of Guatemala.</a> ambos acedidos em Março de 2007.</p>
</li>

<li id="_note-36"><a href="#_ref-36" title="" wx:fragment="_ref-36" wx:linktype="noteref" id="wx1552">↑</a>
<p id="wx1553">Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), (2005). <span style="cursor: help; font: bold small monospace;" title="Idioma: [[Língua inglesa|en]]" id="wx1554">(<a href="/wpt/L%C3%ADngua_inglesa" title="Língua inglesa" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_inglesa" wx:page_id="6962" id="wx1555">en</a>)</span> <a href="http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=kek" class="external text" wx:linktype="external" rel="nofollow" id="wx1556">Ethnologue report on Q'eqchi</a>, acedido em Março de 2007.</p>
</li>

<li id="_note-37"><a href="#_ref-37" title="" wx:fragment="_ref-37" wx:linktype="noteref" id="wx1557">↑</a>
<p id="wx1558">Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), (2005) <span style="cursor: help; font: bold small monospace;" title="Idioma: [[Língua inglesa|en]]" id="wx1559">(<a href="/wpt/L%C3%ADngua_inglesa" title="Língua inglesa" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_inglesa" wx:page_id="6962" id="wx1560">en</a>)</span><a href="http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=usp" class="external text" wx:linktype="external" rel="nofollow" id="wx1561">Ethnologue report for Uspantec</a>, acedido Março de 2007.</p>
</li>

<li id="_note-38"><a href="#_ref-38" title="" wx:fragment="_ref-38" wx:linktype="noteref" id="wx1562">↑</a>
<p id="wx1563">Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), (2005) <span style="cursor: help; font: bold small monospace;" title="Idioma: [[Língua inglesa|en]]" id="wx1564">(<a href="/wpt/L%C3%ADngua_inglesa" title="Língua inglesa" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_inglesa" wx:page_id="6962" id="wx1565">en</a>)</span> <a href="http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=ixj" class="external text" wx:linktype="external" rel="nofollow" id="wx1566">Ethnologue report on Ixil</a>, Acedido Março de 2007.</p>
</li>

<li id="_note-39"><a href="#_ref-39" title="" wx:fragment="_ref-39" wx:linktype="noteref" id="wx1567">↑</a>
<p id="wx1568">Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), (2005) <span style="cursor: help; font: bold small monospace;" title="Idioma: [[Língua inglesa|en]]" id="wx1569">(<a href="/wpt/L%C3%ADngua_inglesa" title="Língua inglesa" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_inglesa" wx:page_id="6962" id="wx1570">en</a>)</span><a href="http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=ttc" class="external text" wx:linktype="external" rel="nofollow" id="wx1571">Ethnologue report for Tektitek</a>, Acedido Março de 2007.</p>
</li>

<li id="_note-40"><a href="#_ref-40" title="" wx:fragment="_ref-40" wx:linktype="noteref" id="wx1572">↑</a>
<p id="wx1573">Gordon, Raymond G., Jr. (ed.). Ethnologue, (2005).</p>
</li>

<li id="_note-41"><a href="#_ref-41" title="" wx:fragment="_ref-41" wx:linktype="noteref" id="wx1574">↑</a>
<p id="wx1575">Edmonson (1968), pp.250–251.</p>
</li>

<li id="_note-42"><a href="#_ref-42" title="" wx:fragment="_ref-42" wx:linktype="noteref" id="wx1576">↑</a>
<p id="wx1577">The Ethnologue considera os dialectos falados em Cubulco e Rabinal como sendo línguas distintas, duas das oito línguas de uma família linguística Quiché-Achi. Raymond G., Gordon Jr. (ed.). Ethnologue, (2005). <span style="cursor: help; font: bold small monospace;" title="Idioma: [[Língua inglesa|en]]" id="wx1578">(<a href="/wpt/L%C3%ADngua_inglesa" title="Língua inglesa" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_inglesa" wx:page_id="6962" id="wx1579">en</a>)</span> <a href="http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=91829" class="external text" wx:linktype="external" rel="nofollow" id="wx1580">Language Family Tree for Mayan</a>, Acedido em Março de 2007.</p>
</li>

<li id="_note-43"><a href="#_ref-43" title="" wx:fragment="_ref-43" wx:linktype="noteref" id="wx1581">↑</a>
<p id="wx1582">Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), (2005). <span style="cursor: help; font: bold small monospace;" title="Idioma: [[Língua inglesa|en]]" id="wx1583">(<a href="/wpt/L%C3%ADngua_inglesa" title="Língua inglesa" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_inglesa" wx:page_id="6962" id="wx1584">en</a>)</span><a href="http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=92230" class="external text" wx:linktype="external" rel="nofollow" id="wx1585">Family Tree for Kaqchikel</a>, Acedido em Março de 2007.</p>
</li>

<li id="_note-44"><a href="#_ref-44" title="" wx:fragment="_ref-44" wx:linktype="noteref" id="wx1586">↑</a>
<p id="wx1587">Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), (2005). <span style="cursor: help; font: bold small monospace;" title="Idioma: [[Língua inglesa|en]]" id="wx1588">(<a href="/wpt/L%C3%ADngua_inglesa" title="Língua inglesa" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_inglesa" wx:page_id="6962" id="wx1589">en</a>)</span><a href="http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=tzj" class="external text" wx:linktype="external" rel="nofollow" id="wx1590">Ethnologue report on Eastern Tz'utujil</a>, <span style="cursor: help; font: bold small monospace;" title="Idioma: [[Língua inglesa|en]]" id="wx1591">(<a href="/wpt/L%C3%ADngua_inglesa" title="Língua inglesa" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_inglesa" wx:page_id="6962" id="wx1592">en</a>)</span><a href="http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=tzt" class="external text" wx:linktype="external" rel="nofollow" id="wx1593">Ethnologue report on Western Tz'utujil</a>, Ambos acedidos em Março de 2007.</p>
</li>

<li id="_note-45"><a href="#_ref-45" title="" wx:fragment="_ref-45" wx:linktype="noteref" id="wx1594">↑</a>
<p id="wx1595">Campbell (1997), p.163.</p>
</li>

<li id="_note-46"><a href="#_ref-46" title="" wx:fragment="_ref-46" wx:linktype="noteref" id="wx1596">↑</a>
<p id="wx1597">Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), (2005). <span style="cursor: help; font: bold small monospace;" title="Idioma: [[Língua inglesa|en]]" id="wx1598">(<a href="/wpt/L%C3%ADngua_inglesa" title="Língua inglesa" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_inglesa" wx:page_id="6962" id="wx1599">en</a>)</span><a href="http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=poh" class="external text" wx:linktype="external" rel="nofollow" id="wx1600">Ethnologue report on Eastern Poqomam</a>, <span style="cursor: help; font: bold small monospace;" title="Idioma: [[Língua inglesa|en]]" id="wx1601">(<a href="/wpt/L%C3%ADngua_inglesa" title="Língua inglesa" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_inglesa" wx:page_id="6962" id="wx1602">en</a>)</span><a href="http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=pob" class="external text" wx:linktype="external" rel="nofollow" id="wx1603">Ethnologue report on Western Poqomchi'</a>, ambos acedidos em Março de 2007</p>
</li>

<li id="_note-47"><a href="#_ref-47" title="" wx:fragment="_ref-47" wx:linktype="noteref" id="wx1604">↑</a>
<p id="wx1605">Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), (2005). <span style="cursor: help; font: bold small monospace;" title="Idioma: [[Língua inglesa|en]]" id="wx1606">(<a href="/wpt/L%C3%ADngua_inglesa" title="Língua inglesa" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_inglesa" wx:page_id="6962" id="wx1607">en</a>)</span><a href="http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=pou" class="external text" wx:linktype="external" rel="nofollow" id="wx1608">Ethnologue report on Southern Poqomam</a>, <span style="cursor: help; font: bold small monospace;" title="Idioma: [[Língua inglesa|en]]" id="wx1609">(<a href="/wpt/L%C3%ADngua_inglesa" title="Língua inglesa" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_inglesa" wx:page_id="6962" id="wx1610">en</a>)</span><a href="http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=poc" class="external text" wx:linktype="external" rel="nofollow" id="wx1611">Ethnologue report on Central Poqomam</a>, <span style="cursor: help; font: bold small monospace;" title="Idioma: [[Língua inglesa|en]]" id="wx1612">(<a href="/wpt/L%C3%ADngua_inglesa" title="Língua inglesa" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_inglesa" wx:page_id="6962" id="wx1613">en</a>)</span><a href="http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=poa" class="external text" wx:linktype="external" rel="nofollow" id="wx1614">Ethnologue report on Eastern Poqomam</a>, acedidos em Março de 2007.</p>
</li>

<li id="_note-48"><a href="#_ref-48" title="" wx:fragment="_ref-48" wx:linktype="noteref" id="wx1615">↑</a>
<p id="wx1616">Campbell and Kaufman (1985) apresentaram a primeira reconstrução cuidada da protolíngua maia.</p>
</li>

<li id="_note-49"><a href="#_ref-49" title="" wx:fragment="_ref-49" wx:linktype="noteref" id="wx1617">↑</a>
<p id="wx1618">O protomaia permitia <a href="/wpt/Radical_%28ling%C3%BC%C3%ADstica%29" title="Radical (lingüística)" wx:linktype="known" wx:pagename="Radical_(lingüística)" wx:page_id="105102" id="wx1619">radicais</a> das formas CVC, CVVC, CVhC, CV<span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1620">ʔ</span>C uma CVSC (onde S é s, <span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1621">ʃ</span> ou <span title="IPA" class="IPA" style="font-family:Code2000, Gentium, Doulos SIL, Gentium Alternative, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Lucida Sans Unicode, Lucida Grande, Bitstream Cyberbit, GentiumAlt, Chrysanthi Unicode, DejaVu Sans, Bitstream Vera Sans, Hiragino Kaku Gothic Pro, Matrix Unicode;" id="wx1622">x</span>)); ver England (1994), p.77.</p>
</li>

<li id="_note-50"><a href="#_ref-50" title="" wx:fragment="_ref-50" wx:linktype="noteref" id="wx1623">↑</a>
<p id="wx1624">Como são apresentados em England (1994), p.35.</p>
</li>

<li id="_note-51"><a href="#_ref-51" title="" wx:fragment="_ref-51" wx:linktype="noteref" id="wx1625">↑</a>
<p id="wx1626">England (1994), pp.30–31.</p>
</li>

<li id="_note-52"><a href="#_ref-52" title="" wx:fragment="_ref-52" wx:linktype="noteref" id="wx1627">↑</a>
<p id="wx1628">England (1994), p. 35.</p>
</li>

<li id="_note-EnglandCognates">
<p id="wx1629">↑ <a href="#_ref-EnglandCognates_0" title="" wx:fragment="_ref-EnglandCognates_0" wx:linktype="noteref" id="wx1630"><sup id="wx1631">57,0</sup></a> <a href="#_ref-EnglandCognates_1" title="" wx:fragment="_ref-EnglandCognates_1" wx:linktype="noteref" id="wx1632"><sup id="wx1633">57,1</sup></a> Adaptado de lista cognata em England (1994).</p>
</li>

<li id="_note-53"><a href="#_ref-53" title="" wx:fragment="_ref-53" wx:linktype="noteref" id="wx1634">↑</a>
<p id="wx1635">England (1994), pp.30–31.</p>
</li>

<li id="_note-54"><a href="#_ref-54" title="" wx:fragment="_ref-54" wx:linktype="noteref" id="wx1636">↑</a>
<p id="wx1637">Campbell (1997), p.164.</p>
</li>

<li id="_note-55"><a href="#_ref-55" title="" wx:fragment="_ref-55" wx:linktype="noteref" id="wx1638">↑</a>
<p id="wx1639">Campbell, Lyle, (1998), "Historical Linguistics", Thames &amp; Hudson p. 170.</p>
</li>

<li id="_note-56"><a href="#_ref-56" title="" wx:fragment="_ref-56" wx:linktype="noteref" id="wx1640">↑</a>
<p id="wx1641">England (1994), p. 37.</p>
</li>

<li id="_note-57"><a href="#_ref-57" title="" wx:fragment="_ref-57" wx:linktype="noteref" id="wx1642">↑</a>
<p id="wx1643">England (1994), pp.110–111.</p>
</li>

<li id="_note-58"><a href="#_ref-58" title="" wx:fragment="_ref-58" wx:linktype="noteref" id="wx1644">↑</a>
<p id="wx1645">Tzotzil de San Bartolo segundo Suárez (1983), p. 51. Antonio Garciá de Leon descreve a história fonológica das línguas tseltalanas e refere a tonogénese do tsotsil de San Bartolo nos seus "Elementos del Tzotzil colonial y moderno" Mexico UNAM, 1971.</p>
</li>

<li id="_note-59"><a href="#_ref-59" title="" wx:fragment="_ref-59" wx:linktype="noteref" id="wx1646">↑</a>
<p id="wx1647">Suárez (1983), p. 65. escreve: "Nem o tarasco nem o maia têm palavras tão complexas como as encontradas no nauátle, totonaca ou mixe-zoque, mas, de formas diferentes, ambos têm uma morfologia rica."</p>
</li>

<li id="_note-60"><a href="#_ref-60" title="" wx:fragment="_ref-60" wx:linktype="noteref" id="wx1648">↑</a>
<p id="wx1649">Suárez (1983), p65.</p>
</li>

<li id="_note-61"><a href="#_ref-61" title="" wx:fragment="_ref-61" wx:linktype="noteref" id="wx1650">↑</a>
<p id="wx1651">Lyle Campbell (1997) menciona os estudos por Norman and Campbell ((1978) "Toward a proto-Mayan syntax: a comparative perspective on grammar." in Paper in Mayan linguistics ed. Nora C England pp. 136-56. Columbia: Museum of Anthropology, University of Missouri) e de England ((1991) Changes in basic word order in Mayan languages, IJAL 57:446–86).</p>
</li>

<li id="_note-62"><a href="#_ref-62" title="" wx:fragment="_ref-62" wx:linktype="noteref" id="wx1652">↑</a>
<p id="wx1653">Ver por exemplo Tozzer (1977 [1921]), pp.103, 290–292.</p>
</li>

<li id="_note-63"><a href="#_ref-63" title="" wx:fragment="_ref-63" wx:linktype="noteref" id="wx1654">↑</a>
<p id="wx1655">O exemplo segue Suaréz (1983), p. 88.</p>
</li>

<li id="_note-64"><a href="#_ref-64" title="" wx:fragment="_ref-64" wx:linktype="noteref" id="wx1656">↑</a>
<p id="wx1657">Campbell, Kaufman &amp; Smith Stark (1986) pp. 544–545</p>
</li>

<li id="_note-65"><a href="#_ref-65" title="" wx:fragment="_ref-65" wx:linktype="noteref" id="wx1658">↑</a>
<p id="wx1659">Suaréz (1983), p. 85.</p>
</li>

<li id="_note-66"><a href="#_ref-66" title="" wx:fragment="_ref-66" wx:linktype="noteref" id="wx1660">↑</a>
<p id="wx1661">Campbell, Kaufman &amp; Smith Stark (1986) pp. 545–546</p>
</li>

<li id="_note-67"><a href="#_ref-67" title="" wx:fragment="_ref-67" wx:linktype="noteref" id="wx1662">↑</a>
<p id="wx1663">Outro ponto de vista foi sugerido por Carlos Lenkersdorf, um antropólogo que estudou a <a href="/wpt/L%C3%ADngua_tojolabal" title="Língua tojolabal" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_tojolabal" wx:page_id="1536908" id="wx1664">língua tojolabal</a>. Segundo ele, um falante nativo de tojolabal não faz distinções cognitivas entre activo e passivo, animado e inanimado, vendo tanto o objecto como o sujeito como participantes activos na acção. Por exemplo, na língua tojolabal, em vez de dizer-se "Eu ensino-te", diz-se o equivalente a "Eu ensino-te tu aprendes". Ver Lenkersdorf, (1996), p. 60–62.</p>
</li>

<li id="_note-68"><a href="#_ref-68" title="" wx:fragment="_ref-68" wx:linktype="noteref" id="wx1665">↑</a>
<p id="wx1666">Suaréz (1983), p. 71.</p>
</li>

<li id="_note-69"><a href="#_ref-69" title="" wx:fragment="_ref-69" wx:linktype="noteref" id="wx1667">↑</a>
<p id="wx1668">England (1994), p. 126.</p>
</li>

<li id="_note-70"><a href="#_ref-70" title="" wx:fragment="_ref-70" wx:linktype="noteref" id="wx1669">↑</a>
<p id="wx1670">Campbell (1997), p. 164.</p>
</li>

<li id="_note-71"><a href="#_ref-71" title="" wx:fragment="_ref-71" wx:linktype="noteref" id="wx1671">↑</a>
<p id="wx1672">England (1994), pp. 97–103.</p>
</li>

<li id="_note-72"><a href="#_ref-72" title="" wx:fragment="_ref-72" wx:linktype="noteref" id="wx1673">↑</a>
<p id="wx1674">England (1994), p. 87.</p>
</li>

<li id="_note-73"><a href="#_ref-73" title="" wx:fragment="_ref-73" wx:linktype="noteref" id="wx1675">↑</a>
<p id="wx1676">Suárez (1983), p. 65–67.</p>
</li>

<li id="_note-74"><a href="#_ref-74" title="" wx:fragment="_ref-74" wx:linktype="noteref" id="wx1677">↑</a>
<p id="wx1678">Kettunen &amp; Helmke (2006), p. 6.</p>
</li>

<li id="_note-75"><a href="#_ref-75" title="" wx:fragment="_ref-75" wx:linktype="noteref" id="wx1679">↑</a>
<p id="wx1680">Suárez (1983), p. 5.</p>
</li>

<li id="_note-76"><a href="#_ref-76" title="" wx:fragment="_ref-76" wx:linktype="noteref" id="wx1681">↑</a>
<p id="wx1682">Schele and Freidel (1990), Soustelle (1984).</p>
</li>

<li id="_note-77"><a href="#_ref-77" title="" wx:fragment="_ref-77" wx:linktype="noteref" id="wx1683">↑</a>
<p id="wx1684">Kettunen &amp; Helmke (2006), p. 6.</p>
</li>

<li id="_note-78"><a href="#_ref-78" title="" wx:fragment="_ref-78" wx:linktype="noteref" id="wx1685">↑</a>
<p id="wx1686">Kettunen &amp; Helmke (2006), p. 6.</p>
</li>

<li id="_note-79"><a href="#_ref-79" title="" wx:fragment="_ref-79" wx:linktype="noteref" id="wx1687">↑</a>
<p id="wx1688">Kettunen &amp; Helmke (2006), p. 12.</p>
</li>

<li id="_note-80"><a href="#_ref-80" title="" wx:fragment="_ref-80" wx:linktype="noteref" id="wx1689">↑</a>
<p id="wx1690">Kettunen &amp; Helmke (2006) p. 12.</p>
</li>

<li id="_note-81"><a href="#_ref-81" title="" wx:fragment="_ref-81" wx:linktype="noteref" id="wx1691">↑</a>
<p id="wx1692">O Cordemex contém uma longa introdução à história, importância e recursos chave da maia iucateque escrito, incluindo um sumário da ortografia utilizada pelo projecto (pp. 39a-42a).</p>
</li>

<li id="_note-82"><a href="#_ref-82" title="" wx:fragment="_ref-82" wx:linktype="noteref" id="wx1693">↑</a>
<p id="wx1694">Coe, Michael D. (1987), p. 161.</p>
</li>

<li id="_note-83"><a href="#_ref-83" title="" wx:fragment="_ref-83" wx:linktype="noteref" id="wx1695">↑</a>
<p id="wx1696">Ver Edmonson (1985) para uma abordagem completa da literatura quiché da época colonial.</p>
</li>

<li id="_note-84"><a href="#_ref-84" title="" wx:fragment="_ref-84" wx:linktype="noteref" id="wx1697">↑</a>
<p id="wx1698">Ler Edmonson and Bricker (1985) para uma abordagem completa sobre a literatura iucateque da época colonial.</p>
</li>

<li id="_note-85"><a href="#_ref-85" title="" wx:fragment="_ref-85" wx:linktype="noteref" id="wx1699">↑</a>
<p id="wx1700">Curl (2005).</p>
</li>

<li id="_note-86"><a href="#_ref-86" title="" wx:fragment="_ref-86" wx:linktype="noteref" id="wx1701">↑</a>
<p id="wx1702">Suárez (1983), p5.</p>
</li>

<li id="_note-87"><a href="#_ref-87" title="" wx:fragment="_ref-87" wx:linktype="noteref" id="wx1703">↑</a>
<p id="wx1704">Suárez (1983), p. 163–168.</p>
</li>

<li id="_note-88"><a href="#_ref-88" title="" wx:fragment="_ref-88" wx:linktype="noteref" id="wx1705">↑</a> <span style="cursor: help; font: bold small monospace;" title="Idioma: [[Língua espanhola|es]]" id="wx1706">(<a href="/wpt/L%C3%ADngua_espanhola" title="Língua espanhola" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_espanhola" wx:page_id="11571" id="wx1707">es</a>)</span> <a href="http://www.mcd.gob.gt/MICUDE/directorios/directorio_cultural_deportivo/letras/inst15040512/" class="external text" wx:linktype="external" rel="nofollow" id="wx1708">Humberto Ak´abal</a>
<p id="wx1709">. Guatemala Ministerio de Cultura y Deportes (<a href="/wpt/26_de_Mar%C3%A7o" title="26 de Março" wx:linktype="known" wx:pagename="26_de_Março" wx:page_id="10852" id="wx1710">26 de Março</a> <a href="/wpt/2007" title="2007" wx:linktype="known" wx:pagename="2007" wx:page_id="24532" id="wx1711">2007</a>). Página visitada em 2007-02-23.</p>
</li>
</ol>
</div>

<wx:templateend start="wx_t204"/>
<a id="Bibliografia" name="Bibliografia"/>
</wx:section><wx:section level="2" title="Bibliografia" id="wxsec11"><h2 id="wx1712">Bibliografia</h2>

<ul id="wx1713">
<li id="wx1714"><small id="wx1715"><wx:template id="wx_t205" pagename="Predefinição:Cite_book" page_id="651756"/><cite class="book" style="font-style:normal" id="wx1716">Barrera Vásquez, Alfredo, Juan Ramón Bastarrachea Manzano (1980). <i id="wx1717">Diccionario maya Cordemex : maya-español, español-maya</i>. Mérida, Yucatán, México: Ediciones Cordemex.</cite><wx:templateend start="wx_t205"/></small></li>

<li id="wx1718"><small id="wx1719"><wx:template id="wx_t206" pagename="Predefinição:Cite_web" page_id="574492"/>Bolles, David (1997–). <a href="http://www.famsi.org/reports/96072/index.html" class="external text" wx:linktype="external" rel="nofollow" id="wx1720">Combined Dictionary–Concordance of the Yucatecan Mayan Language</a> (revised 2003). Foundation for the Advancement of Mesoamerican Studies, Inc. (FAMSI). Página visitada em 2006-12-12.<wx:templateend start="wx_t206"/></small></li>

<li id="wx1721"><small id="wx1722"><wx:template id="wx_t207" pagename="Predefinição:Cite_web" page_id="574492"/>Bolles, David; Alejandra Bolles (2004). <a href="http://www.famsi.org/research/bolles/grammar/index.html" class="external text" wx:linktype="external" rel="nofollow" id="wx1723">A Grammar of the Yucatecan Mayan Language</a> (revised online edition, 1996 Lee, New Hampshire). <i id="wx1724">Foundation for the Advancement of Mesoamerican Studies, Inc. (FAMSI)</i>. The Foundation Research Department. Página visitada em 2006-12-12.<wx:templateend start="wx_t207"/></small></li>

<li id="wx1725"><small id="wx1726"><wx:template id="wx_t208" pagename="Predefinição:Cite_book" page_id="651756"/><cite class="book" style="font-style:normal" id="wx1727"><a href="/wpt/Lyle_Campbell" title="Lyle Campbell" wx:linktype="known" wx:pagename="Lyle_Campbell" wx:page_id="1679513" id="wx1728">Lyle Campbell</a> (1997). <i id="wx1729">American Indian Languages: The Historical Linguistics of Native America (Oxford Studies in Anthropological Linguistics, 4)</i>. New York: Oxford University Press.</cite><wx:templateend start="wx_t208"/></small></li>

<li id="wx1730"><small id="wx1731"><wx:template id="wx_t209" pagename="Predefinição:Citar_jornal" page_id="1617837"/><cite style="font-style:normal" id="wx1732">Campbell, Lyle; Una Canger (1978). "Chicomuceltec's last throes". <i id="wx1733">International jornal of American Linguistics</i> <b id="wx1734">44</b>: pp.228–230. <a href="/wpt/International_Standard_Serial_Number" title="International Standard Serial Number" wx:linktype="known" wx:pagename="International_Standard_Serial_Number" wx:page_id="77618" id="wx1735">ISSN</a> <a href="http://worldcat.org/issn/0020-7071" class="external text" wx:linktype="external" rel="nofollow" id="wx1736">0020-7071</a>.</cite><wx:templateend start="wx_t209"/>
</small></li>

<li id="wx1737"><small id="wx1738"><wx:template id="wx_t210" pagename="Predefinição:Citar_jornal" page_id="1617837"/><cite style="font-style:normal" id="wx1739">Campbell, Lyle; Terrence Kaufman (1976). "A Linguistic Look at the Olmec". <i id="wx1740">American Antiquity</i> <b id="wx1741">41</b> (1): pp.80–89. <a href="/wpt/International_Standard_Serial_Number" title="International Standard Serial Number" wx:linktype="known" wx:pagename="International_Standard_Serial_Number" wx:page_id="77618" id="wx1742">ISSN</a> <a href="http://worldcat.org/issn/0002-7316" class="external text" wx:linktype="external" rel="nofollow" id="wx1743">0002-7316</a>.</cite><wx:templateend start="wx_t210"/></small></li>

<li id="wx1744"><small id="wx1745"><wx:template id="wx_t211" pagename="Predefinição:Citar_jornal" page_id="1617837"/><cite style="font-style:normal" id="wx1746">Campbell, Lyle; Terrence Kaufman. "Mayan Linguistics: Where are We Now?". <i id="wx1747">Annual Review of Anthropology</i> <b id="wx1748">14</b> (1): pp.187–195. <a href="/wpt/Digital_object_identifier" title="Digital object identifier" wx:linktype="known" wx:pagename="Digital_object_identifier" wx:page_id="484611" id="wx1749">DOI</a>:<a href="http://dx.doi.org/10.1146/annurev.an.14.100185.001155" class="external text" wx:linktype="external" rel="nofollow" id="wx1750">10.1146/annurev.an.14.100185.001155</a>.</cite><wx:templateend start="wx_t211"/>
</small></li>

<li id="wx1751"><small id="wx1752"><wx:template id="wx_t212" pagename="Predefinição:Citar_jornal" page_id="1617837"/><cite style="font-style:normal" id="wx1753">Campbell, Lyle; Terrence Kaufman (1986). "Meso-America as a Linguistic Area". <i id="wx1754">Language</i> <b id="wx1755">62</b> (3): pp. 530–570.</cite><wx:templateend start="wx_t212"/>
</small></li>

<li id="wx1756"><small id="wx1757"><wx:template id="wx_t213" pagename="Predefinição:Cite_conference" page_id="1301936"/><cite style="font-style:normal" id="wx1758">Choi, Jinsook (2002). "<a href="http://studentorgs.utexas.edu/salsa/proceedings/2002/papers/choi.pdf" class="external text" wx:linktype="external" rel="nofollow" id="wx1759"><i id="wx1760">The Role of Language in Ideological Construction of Mayan Identities in Guatemala</i></a>" (<a href="/wpt/PDF" title="PDF" wx:linktype="known" wx:pagename="PDF" wx:page_id="3555" id="wx1761">PDF</a>). <i id="wx1762">Texas Linguistic Forum 45: Proceedings of the Tenth Annual Symposium about Language and Society—Austin, April 12–14</i>.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=proceeding&amp;rft.btitle=Texas+Linguistic+Forum+45%3A+Proceedings+of+the+Tenth+Annual+Symposium+about+Language+and+Society%E2%80%94Austin%2C+April+12%E2%80%9314&amp;rft.atitle=%27%27The+Role+of+Language+in+Ideological+Construction+of+Mayan+Identities+in+Guatemala%27%27&amp;rft.au=Choi%2C+Jinsook&amp;rft.date=2002&amp;rft_id=http%3A%2F%2Fstudentorgs.utexas.edu%2Fsalsa%2Fproceedings%2F2002%2Fpapers%2Fchoi.pdf" id="wx1763"> </span> <wx:templateend start="wx_t213"/>
</small></li>

<li id="wx1764"><wx:template id="wx_t214" pagename="Predefinição:Cite_book" page_id="651756"/><cite class="book" style="font-style:normal" id="wx1765"><a href="/wpt/Michael_D._Coe" title="Michael D. Coe" wx:linktype="known" wx:pagename="Michael_D._Coe" wx:page_id="1496115" id="wx1766">Coe, Michael D.</a> (1987). <i id="wx1767">The Maya</i>, 4th edition (revised), London: Thames &amp; Hudson.</cite><wx:templateend start="wx_t214"/></li>

<li id="wx1768"><wx:template id="wx_t215" pagename="Predefinição:Cite_book" page_id="651756"/><cite class="book" style="font-style:normal" id="wx1769">Curl, John (2005). <i id="wx1770">Ancient American Poets</i>. Tempe AZ: Bilingual Press.</cite><wx:templateend start="wx_t215"/></li>

<li id="wx1771"><wx:template id="wx_t216" pagename="Predefinição:Cite_web" page_id="574492"/>
<p id="wx1772">Dienhart, John M. (1997). <a href="http://www.hum.sdu.dk/projekter/maya/mayainfo.html" class="external text" wx:linktype="external" rel="nofollow" id="wx1773">The Mayan Languages- A Comparative Vocabulary</a> (electronic version). <a href="/wpt/Universidade_de_Odense" class="new" title="Universidade de Odense" wx:linktype="unknown" wx:pagename="Universidade_de_Odense" id="wx1774">Universidade de Odense</a>. Página visitada em 2006-12-12.<wx:templateend start="wx_t216"/></p>
</li>

<li id="wx1775"><wx:template id="wx_t217" pagename="Predefinição:Cite_book" page_id="651756"/><cite class="book" style="font-style:normal" id="wx1776">Edmonson, Munro S. (1968). “Classical Quiche”, Norman A. McQuown (Volume ed.): <i id="wx1777">Handbook of Middle American Indians, Vol. 5: Linguistics</i>, Robert Wauchope (General Editor), Austin: University of Texas Press, pp.249–268.</cite><wx:templateend start="wx_t217"/></li>

<li id="wx1778"><wx:template id="wx_t218" pagename="Predefinição:Cite_book" page_id="651756"/><cite class="book" style="font-style:normal" id="wx1779">Edmonson, Munro S. (1985.). “Quiche Literature”, Victoria Reifler Bricker (volume ed.): <i id="wx1780">Supplement to the Handbook of Middle American Indians, Volume 3</i>. Austin: University of Texas Press.</cite><wx:templateend start="wx_t218"/>
</li>

<li id="wx1781"><wx:template id="wx_t219" pagename="Predefinição:Cite_book" page_id="651756"/><cite class="book" style="font-style:normal" id="wx1782">Edmonson, Munro S., Victoria R. Bricker (1985.). “Yucatecan Mayan Literature”, Victoria Reifler Bricker (volume ed.): <i id="wx1783">Supplement to the Handbook of Middle American Indians, Volume 3</i>. Austin: University of Texas Press.</cite><wx:templateend start="wx_t219"/>
</li>

<li id="wx1784"><wx:template id="wx_t220" pagename="Predefinição:Cite_book" page_id="651756"/><cite class="book" style="font-style:normal" id="wx1785">England, Nora C. (1994). <i id="wx1786">Autonomia de los Idiomas Mayas: Historia e identidad. (Ukuta'miil Ramaq'iil Utzijob'aal ri Maya' Amaaq'.)</i>, 2nd edition, Guatemala City: Cholsamaj.</cite><wx:templateend start="wx_t220"/>
</li>

<li id="wx1787"><wx:template id="wx_t221" pagename="Predefinição:Cite_book" page_id="651756"/><cite class="book" style="font-style:normal" id="wx1788">Fabri, Antonella (2003). “Genocide or Assimilation: Discourses of Women's Bodies, Health, and Nation in Guatemala”, Richard Harvey Brown (ed.): <i id="wx1789">The Politics of Selfhood: Bodies and Identities in Global Capitalism</i>. University of Minnesota Press.</cite><wx:templateend start="wx_t221"/>
</li>

<li id="wx1790"><wx:template id="wx_t222" pagename="Predefinição:Cite_book" page_id="651756"/><cite class="book" style="font-style:normal" id="wx1791">Fernández de Miranda, María Teresa (1968). “Inventory of Classificatory Materials”, Norman A. McQuown (Volume ed.): <i id="wx1792">Handbook of Middle American Indians, Vol. 5: Linguistics</i>, Robert Wauchope (General Editor), Austin: University of Texas Press, pp.63–78.</cite><wx:templateend start="wx_t222"/>
</li>

<li id="wx1793"><wx:template id="wx_t223" pagename="Predefinição:Cite_book" page_id="651756"/><cite class="book" style="font-style:normal" id="wx1794">Gordon, Raymond G., Jr. (Ed.) (2005). <i id="wx1795"><a href="http://www.ethnologue.com" class="external text" wx:linktype="external" rel="nofollow" id="wx1796">Ethnologue: Languages of the World</a></i> (online version), Fifteenth edition, Dallas, TX: <a href="/wpt/SIL_International" title="SIL International" wx:linktype="known" wx:pagename="SIL_International" wx:page_id="14063" id="wx1797">SIL International</a>. Retrieved on <a href="/wpt/2006-12-06" class="new" title="2006-12-06" wx:linktype="unknown" wx:pagename="2006-12-06" id="wx1798">2006-12-06</a>.</cite><wx:templateend start="wx_t223"/></li>

<li id="wx1799"><wx:template id="wx_t224" pagename="Predefinição:Cite_book" page_id="651756"/><cite class="book" style="font-style:normal" id="wx1800">Gossen, Gary (1985). “Tzotzil Literature”, Victoria Reifler Bricker (ed.): <i id="wx1801">Supplement to the Handbook of Middle American Indians, Volume 3</i>. Austin: University of Texas Press.</cite><wx:templateend start="wx_t224"/>
</li>

<li id="wx1802"><wx:template id="wx_t225" pagename="Predefinição:Cite_book" page_id="651756"/><cite class="book" style="font-style:normal" id="wx1803">Grenoble, Lenore A., Lindsay J. Whaley (1998). “<a href="http://assets.cambridge.org/97805215/91027/frontmatter/9780521591027_frontmatter.pdf" class="external text" wx:linktype="external" rel="nofollow" id="wx1804">Preface</a>”, Lenore A. Grenoble and Lindsay J. Whaley (eds.): <i id="wx1805">Endangered languages: Current issues and future prospects.</i> (<a href="/wpt/PDF" title="PDF" wx:linktype="known" wx:pagename="PDF" wx:page_id="3555" id="wx1806">PDF</a>), Cambridge University Press, xi-xii.</cite><wx:templateend start="wx_t225"/></li>

<li id="wx1807"><wx:template id="wx_t226" pagename="Predefinição:Citar_jornal" page_id="1617837"/><cite style="font-style:normal" id="wx1808">Houston, Stephen D.; John Robertson (2000). "The Language of Classic Maya Inscriptions". <i id="wx1809">Current Anthropology</i> <b id="wx1810">41</b> (3): pp.321–356. <a href="/wpt/International_Standard_Serial_Number" title="International Standard Serial Number" wx:linktype="known" wx:pagename="International_Standard_Serial_Number" wx:page_id="77618" id="wx1811">ISSN</a> <a href="http://worldcat.org/issn/0010-3204" class="external text" wx:linktype="external" rel="nofollow" id="wx1812">0010-3204</a>.</cite><wx:templateend start="wx_t226"/>
</li>

<li id="wx1813"><wx:template id="wx_t227" pagename="Predefinição:Citar_jornal" page_id="1617837"/><cite style="font-style:normal" id="wx1814">Kaufman, Terrence (1976). "Archaeological and Linguistic Correlations in Mayaland and Associated Areas of Meso-America". <i id="wx1815">World Archaeology</i> <b id="wx1816">8</b> (1): pp. 101–118. <a href="/wpt/International_Standard_Serial_Number" title="International Standard Serial Number" wx:linktype="known" wx:pagename="International_Standard_Serial_Number" wx:page_id="77618" id="wx1817">ISSN</a> <a href="http://worldcat.org/issn/0043-8243" class="external text" wx:linktype="external" rel="nofollow" id="wx1818">0043-8243</a>.</cite><wx:templateend start="wx_t227"/>
</li>

<li id="wx1819"><wx:template id="wx_t228" pagename="Predefinição:Cite_book" page_id="651756"/><cite class="book" style="font-style:normal" id="wx1820">Kettunen, Harri, Christophe Helmke (2005). <i id="wx1821"><a href="http://www.mesoweb.com/resources/handbook/index.html" class="external text" wx:linktype="external" rel="nofollow" id="wx1822">Introduction to Maya Hieroglyphs</a></i> (<a href="/wpt/PDF" title="PDF" wx:linktype="known" wx:pagename="PDF" wx:page_id="3555" id="wx1823">PDF</a>), Wayeb and Leiden University. Retrieved on <a href="/wpt/2006-10-10" class="new" title="2006-10-10" wx:linktype="unknown" wx:pagename="2006-10-10" id="wx1824">2006-10-10</a>.</cite><wx:templateend start="wx_t228"/>
</li>

<li id="wx1825"><wx:template id="wx_t229" pagename="Predefinição:Cite_book" page_id="651756"/><cite class="book" style="font-style:normal" id="wx1826">Lenkersdorf, Carlos (1996). <i id="wx1827">Los hombres verdaderos. Voces y testimonios tojolabales. Lengua y sociedad, naturaleza y cultura, artes y comunidad cósmica</i>. Mexico City: Siglo XXI.</cite><wx:templateend start="wx_t229"/>
</li>

<li id="wx1828"><wx:template id="wx_t230" pagename="Predefinição:Cite_book" page_id="651756"/><cite class="book" style="font-style:normal" id="wx1829">Longacre, Robert (1968). “Systemic Comparison and Reconstruction”, Norman A. McQuown (Volume ed.): <i id="wx1830">Handbook of Middle American Indians, Vol. 5: Linguistics</i>, Robert Wauchope(General Editor), Austin: University of Texas Press, pp.117–159.</cite><wx:templateend start="wx_t230"/></li>

<li id="wx1831"><wx:template id="wx_t231" pagename="Predefinição:Cite_book" page_id="651756"/><cite class="book" style="font-style:normal" id="wx1832">McQuown, Norman A. (1968). “Classical Yucatec (Maya)”, Norman A. McQuown (Volume ed.): <i id="wx1833">Handbook of Middle American Indians, Vol. 5: Linguistics</i>, Robert Wauchope (archaeologist) (General Editor), Austin: University of Texas Press, pp.201–248.</cite><wx:templateend start="wx_t231"/></li>

<li id="wx1834"><wx:template id="wx_t232" pagename="Predefinição:Cite_encyclopedia" page_id="1389092"/><cite style="font-style:normal" id="wx1835">Mooney, James (1911). "<a href="http://www.newadvent.org/cathen/10082b.htm" class="external text" wx:linktype="external" rel="nofollow" id="wx1836">Maya Indians</a>". <i id="wx1837">Catholic Encyclopedia</i> (New Advent online reproduction) <b id="wx1838">vol. X</b>.  New York: Robert Appleton and Company. <a href="/wpt/OCLC" class="new" title="OCLC" wx:linktype="unknown" wx:pagename="OCLC" id="wx1839">OCLC</a> <a href="http://worldcat.org/oclc/19420805" class="external text" wx:linktype="external" rel="nofollow" id="wx1840">19420805</a>. Retrieved on 2007-06-06.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Adc&amp;rft.type=encyclopediaArticle&amp;rft.au=Mooney%2C+James&amp;rft.title=Maya+Indians&amp;rft.identifier=http%3A%2F%2Fwww.newadvent.org%2Fcathen%2F10082b.htm&amp;rft.source=Catholic+Encyclopedia&amp;rft.edition=New+Advent+online+reproduction&amp;rft.volume=vol.+X&amp;rft.publisher=Robert+Appleton+and+Company&amp;rft.place=New+York&amp;rft.date=1911&amp;rft_id=info:oclcnum/19420805" id="wx1841"> </span> <wx:templateend start="wx_t232"/></li>

<li id="wx1842"><wx:template id="wx_t233" pagename="Predefinição:Cite_book" page_id="651756"/><cite class="book" style="font-style:normal" id="wx1843">Oxlajuuj Keej Maya' Ajtz'iib' (OKMA) (1993). <i id="wx1844">Maya' chii'. Los idiomas Mayas de Guatemala</i>. Guatemala City: Cholsamaj.</cite><wx:templateend start="wx_t233"/></li>

<li id="wx1845"><wx:template id="wx_t234" pagename="Predefinição:De" page_id="378999"/><span style="cursor: help; font: bold small monospace;" title="Idioma: [[Língua alemã|de]]" id="wx1846">(<a href="/wpt/L%C3%ADngua_alem%C3%A3" title="Língua alemã" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_alemã" wx:page_id="12073" id="wx1847">de</a>)</span><wx:templateend start="wx_t234"/> <wx:template id="wx_t235" pagename="Predefinição:Cite_conference" page_id="1301936"/><cite style="font-style:normal" id="wx1848">Sapper, Karl (1912). "Über einige Sprachen von Südchiapas". <i id="wx1849">Proceedings of the Seventeenth International Congress of Americanists (1910)</i>: pp.295–320.</cite><span class="Z3988" title="ctx_ver=Z39.88-2004&amp;rft_val_fmt=info%3Aofi%2Ffmt%3Akev%3Amtx%3Abook&amp;rft.genre=proceeding&amp;rft.btitle=Proceedings+of+the+Seventeenth+International+Congress+of+Americanists+%281910%29&amp;rft.atitle=%C3%9Cber+einige+Sprachen+von+S%C3%BCdchiapas&amp;rft.au=Sapper%2C+Karl&amp;rft.date=1912&amp;rft.pages=pp.295%E2%80%93320" id="wx1850"> </span> <wx:templateend start="wx_t235"/></li>

<li id="wx1851"><small id="wx1852"><wx:template id="wx_t236" pagename="Predefinição:Cite_book" page_id="651756"/><cite class="book" style="font-style:normal" id="wx1853">Schele, Linda, David Friedel (1990). <i id="wx1854">A Forest of Kings: The Untold Story of the Ancient Maya</i>. New York: William Morrow.</cite><wx:templateend start="wx_t236"/></small></li>

<li id="wx1855"><small id="wx1856"><wx:template id="wx_t237" pagename="Predefinição:Cite_book" page_id="651756"/><cite class="book" style="font-style:normal" id="wx1857">Soustelle, Jacques (1984). <i id="wx1858">The Olmecs: The Oldest Civilization in Mexico</i>. New York: Doubleday and Co.</cite><wx:templateend start="wx_t237"/></small></li>

<li id="wx1859"><small id="wx1860"><wx:template id="wx_t238" pagename="Predefinição:Cite_web" page_id="574492"/>Spence, Jack; David R. Dye, Paula Worby, Carmen Rosa de Leon-Escribano, George Vickers, Mike Lanchin (August 1988). <a href="http://hemisphereinitiatives.org/promise.htm#accord" class="external text" wx:linktype="external" rel="nofollow" id="wx1861">Promise and Reality: Implementation of the Guatemalan Peace Accords</a>. Hemispheres Initiatives. Página visitada em 2006-12-06.<wx:templateend start="wx_t238"/>
</small></li>

<li id="wx1862"><small id="wx1863"><wx:template id="wx_t239" pagename="Predefinição:Cite_book" page_id="651756"/><cite class="book" style="font-style:normal" id="wx1864">Suaréz, Jorge A. (1983). <i id="wx1865">The Mesoamerican Indian Languages (Cambridge Language Surveys)</i>. Cambridge: Cambridge University Press.</cite><wx:templateend start="wx_t239"/>
</small></li>

<li id="wx1866"><small id="wx1867"><wx:template id="wx_t240" pagename="Predefinição:Cite_book" page_id="651756"/><cite class="book" style="font-style:normal" id="wx1868">Tozzer, Alfred M. [1921] (1977). <i id="wx1869">A Maya Grammar</i>, (unabridged republication), New York: Dover.</cite><wx:templateend start="wx_t240"/>
</small></li>
</ul>

<p id="wx1870"/>

<a id="Liga.C3.A7.C3.B5es_externas" name="Liga.C3.A7.C3.B5es_externas"/>
</wx:section><wx:section level="2" title="Ligações externas" id="wxsec12"><h2 id="wx1871"><wx:template id="wx_t241" pagename="Predefinição:Links_externos" page_id="917352"/>Ligações externas<wx:templateend start="wx_t241"/></h2>

<ul id="wx1872">
<li id="wx1873"><a href="http://www.almg.org.gt/" class="external text" wx:linktype="external" rel="nofollow" id="wx1874">Academia Guatemalteca de Línguas Maias</a>
<p id="wx1875">- Sítio bilingue espanhol/maia</p>
</li>

<li id="wx1876"><wx:template id="wx_t242" pagename="Predefinição:En" page_id="257364"/><span style="cursor: help; font: bold small monospace;" title="Idioma: [[Língua inglesa|en]]" id="wx1877">(<a href="/wpt/L%C3%ADngua_inglesa" title="Língua inglesa" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_inglesa" wx:page_id="6962" id="wx1878">en</a>)</span><wx:templateend start="wx_t242"/><a href="http://maya.hum.sdu.dk/" class="external text" wx:linktype="external" rel="nofollow" id="wx1879">The Mayan Languages- A Comparative Vocabulary</a>
<p id="wx1880">contém mais de 40 000 entradas para 31 línguas maias.</p>
</li>

<li id="wx1881"><wx:template id="wx_t243" pagename="Predefinição:En" page_id="257364"/><span style="cursor: help; font: bold small monospace;" title="Idioma: [[Língua inglesa|en]]" id="wx1882">(<a href="/wpt/L%C3%ADngua_inglesa" title="Língua inglesa" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_inglesa" wx:page_id="6962" id="wx1883">en</a>)</span><wx:templateend start="wx_t243"/><a href="http://www.ethnologue.com/show_family.asp?subid=90711" class="external text" wx:linktype="external" rel="nofollow" id="wx1884">Ethnologue Mayan language family tree, with ISO codes</a></li>

<li id="wx1885"><wx:template id="wx_t244" pagename="Predefinição:En" page_id="257364"/><span style="cursor: help; font: bold small monospace;" title="Idioma: [[Língua inglesa|en]]" id="wx1886">(<a href="/wpt/L%C3%ADngua_inglesa" title="Língua inglesa" wx:linktype="known" wx:pagename="Língua_inglesa" wx:page_id="6962" id="wx1887">en</a>)</span><wx:templateend start="wx_t244"/><a href="http://www.utexas.edu/courses/stross/ant389_files/maylanbib.htm" class="external text" wx:linktype="external" rel="nofollow" id="wx1888">Bibliografia em linha sobre línguas maias da Universidade do Texas</a></li>
</ul>

<wx:template id="wx_t245" pagename="Predefinição:Artigo_destacado" page_id="631258"/>
<div style="right:10px; display:none;" class="metadata topicon noprint" id="featured-star">
<div style="position: relative; width: 14px; height: 14px; overflow: hidden" id="wx1889">
<div style="position: absolute; top: 0px; left: 0px; font-size: 100px; overflow: hidden; line-height: 100px; z-index: 3" id="wx1890"><a href="/wpt/Wikipedia:Artigos_destacados" title="Wikipedia:Artigos destacados" wx:linktype="known" wx:pagename="Wikipedia:Artigos_destacados" id="wx1891"><span title="Este é um artigo destacado. Clique aqui para mais informações." id="wx1892">   </span></a></div>

<div style="position: absolute; top: 0px; left: 0px; z-index: 2" id="wx1893"><a href="/wpt/Imagem:Cscr-featured.svg" title="Este é um artigo destacado. Clique aqui para mais informações." wx:linktype="image" wx:pagename="Imagem:Cscr-featured.svg" id="wx1894"><img src="/wpt/Imagem:Cscr-featured.svg" alt="Este é um artigo destacado. Clique aqui para mais informações." width="14" id="wx1895"/></a></div>
</div>
</div>

<wx:templateend start="wx_t245"/>
<p id="wx1896"><wx:template id="wx_t246" pagename="Predefinição:Link_FA" page_id="162503"/>
<span id="interwiki-en-fa"/> <wx:templateend start="wx_t246"/>
</p>
</wx:section></wx:section></div>
<div id="wx_categorylinks">
<a href="/wpt/index.php?title=Especial:Categories&amp;article=L%C3%ADnguas_maias" title="Especial:Categories" wx:linktype="known" wx:pagename="Especial:Categories" id="wx1897">Categorias de páginas</a>: <span dir="ltr" id="wx1898"><a href="/wpt/Categoria:L%C3%ADnguas_maias" title="Categoria:Línguas maias" wx:linktype="known" wx:pagename="Categoria:Línguas_maias" wx:page_id="1328611" id="wx1899">Línguas maias</a></span> | <span dir="ltr" id="wx1900"><a href="/wpt/Categoria:%21Artigos_destacados" title="Categoria:!Artigos destacados" wx:linktype="known" wx:pagename="Categoria:!Artigos_destacados" wx:page_id="66033" id="wx1901">!Artigos destacados</a></span></div>
<div id="wx_languagelinks">
Outras línguas: <a href="http://ca.wikipedia.org/wiki/Llengua_maia" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="ca:Llengua_maia" id="wx1902">Català</a> | <a href="http://cs.wikipedia.org/wiki/Maysk%C3%A9_jazyky" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="cs:Mayské_jazyky" id="wx1903">Česky</a> | <a href="http://da.wikipedia.org/wiki/Maya_%28sprog%29" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="da:Maya_(sprog)" id="wx1904">Dansk</a> | <a href="http://de.wikipedia.org/wiki/Maya-Sprachen" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="de:Maya-Sprachen" id="wx1905">Deutsch</a> | <a href="http://en.wikipedia.org/wiki/Mayan_languages" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="en:Mayan_languages" id="wx1906">English</a> | <a href="http://es.wikipedia.org/wiki/Lenguas_mayenses" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="es:Lenguas_mayenses" id="wx1907">Español</a> | <a href="http://fi.wikipedia.org/wiki/Mayakielet" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="fi:Mayakielet" id="wx1908">Suomi</a> | <a href="http://fr.wikipedia.org/wiki/Langues_mayas" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="fr:Langues_mayas" id="wx1909">Français</a> | <a href="http://id.wikipedia.org/wiki/Bahasa_Maya" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="id:Bahasa_Maya" id="wx1910">Bahasa Indonesia</a> | <a href="http://it.wikipedia.org/wiki/Lingua_maya" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="it:Lingua_maya" id="wx1911">Italiano</a> | <a href="http://ja.wikipedia.org/wiki/%E3%83%9E%E3%83%A4%E8%AA%9E%E6%97%8F" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="ja:マヤ語族" id="wx1912">日本語</a> | <a href="http://ko.wikipedia.org/wiki/%EB%A7%88%EC%95%BC%EC%96%B4%EC%A1%B1" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="ko:마야어족" id="wx1913">한국어</a> | <a href="http://ku.wikipedia.org/wiki/Ziman%C3%AAn_mayay%C3%AE" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="ku:Zimanên_mayayî" id="wx1914">Kurdî / كوردي</a> | <a href="http://nl.wikipedia.org/wiki/Mayatalen" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="nl:Mayatalen" id="wx1915">Nederlands</a> | <a href="http://pl.wikipedia.org/wiki/J%C4%99zyki_maja%C5%84skie" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="pl:Języki_majańskie" id="wx1916">Polski</a> | <a href="http://qu.wikipedia.org/wiki/Maya_rimaykuna" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="qu:Maya_rimaykuna" id="wx1917">Runa Simi</a> | <a href="http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9C%D0%B0%D0%B9%D1%8F%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA%D0%B8" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="ru:Майяские_языки" id="wx1918">Русский</a> | <a href="http://sk.wikipedia.org/wiki/Maysk%C3%A9_jazyky" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="sk:Mayské_jazyky" id="wx1919">Slovenčina</a> | <a href="http://sv.wikipedia.org/wiki/Mayaspr%C3%A5k" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="sv:Mayaspråk" id="wx1920">Svenska</a> | <a href="http://zh.wikipedia.org/wiki/%E9%A6%AC%E9%9B%85%E8%AA%9E%E6%97%8F" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="zh:馬雅語族" id="wx1921">中文</a></div>
</body>
<wx:templatearguments for="wx_t1"><wx:argument name="1">
<a href="/wpt/Anexo:Lista_de_l%C3%ADnguas_maias" class="new" title="Anexo:Lista de línguas maias" wx:linktype="unknown" wx:pagename="Anexo:Lista_de_línguas_maias" id="wx1922">Lista de línguas maias</a>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t2"><wx:argument name="1">
<p id="wx1923">[i]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t3"><wx:argument name="1">
<p id="wx1924">[iː]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t4"><wx:argument name="1">
<p id="wx1925">[u]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t5"><wx:argument name="1">
<p id="wx1926">[uː]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t6"><wx:argument name="1">
<p id="wx1927">[e]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t7"><wx:argument name="1">
<p id="wx1928">[eː]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t8"><wx:argument name="1">
<p id="wx1929">[o]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t9"><wx:argument name="1">
<p id="wx1930">[oː]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t10"><wx:argument name="1">
<p id="wx1931">[a]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t11"><wx:argument name="1">
<p id="wx1932">[aː]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t12"><wx:argument name="1">
<p id="wx1933">[p]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t13"><wx:argument name="1">
<p id="wx1934">[ɓ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t14"><wx:argument name="1">
<p id="wx1935">[t]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t15"><wx:argument name="1">
<p id="wx1936">[t’]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t16"><wx:argument name="1">
<p id="wx1937">[tʲ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t17"><wx:argument name="1">
<p id="wx1938">[tʲ’]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t18"><wx:argument name="1">
<p id="wx1939">[k]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t19"><wx:argument name="1">
<p id="wx1940">[k’]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t20"><wx:argument name="1">
<p id="wx1941">[q]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t21"><wx:argument name="1">
<p id="wx1942">[q’]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t22"><wx:argument name="1">
<p id="wx1943">[ʔ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t23"><wx:argument name="1">
<p id="wx1944">[ts]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t24"><wx:argument name="1">
<p id="wx1945">[ts’]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t25"><wx:argument name="1">
<p id="wx1946">[tʃ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t26"><wx:argument name="1">
<p id="wx1947">[tʃ’]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t27"><wx:argument name="1">
<p id="wx1948">[s]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t28"><wx:argument name="1">
<p id="wx1949">[ʃ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t29"><wx:argument name="1">
<p id="wx1950">[χ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t30"><wx:argument name="1">
<p id="wx1951">[h]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t31"><wx:argument name="1">
<p id="wx1952">[m]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t32"><wx:argument name="1">
<p id="wx1953">[n]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t33"><wx:argument name="1">
<p id="wx1954">[ŋ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t34"><wx:argument name="1">
<p id="wx1955">[l]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t35"><wx:argument name="1">
<p id="wx1956">[r]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t36"><wx:argument name="1">
<p id="wx1957">[j]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t37"><wx:argument name="1">
<p id="wx1958">[w]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t38"><wx:argument name="1">
<p id="wx1959">*/r/</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t39"><wx:argument name="1">
<p id="wx1960">[j]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t40"><wx:argument name="1">
<p id="wx1961">[r]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t41"><wx:argument name="1">
<p id="wx1962">[ʧ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t42"><wx:argument name="1">
<p id="wx1963">[t]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t43"><wx:argument name="1">
<p id="wx1964">[r]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t44"><wx:argument name="1">
<p id="wx1965">[raʔʃ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t45"><wx:argument name="1">
<p id="wx1966">[jaʃ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t46"><wx:argument name="1">
<p id="wx1967">[jaʔʃ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t47"><wx:argument name="1">
<p id="wx1968">[jaʔaʃ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t48"><wx:argument name="1">
<p id="wx1969">[jaʃ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t49"><wx:argument name="1">
<p id="wx1970">[jaʔaʃ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t50"><wx:argument name="1">
<p id="wx1971">[jaʃ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t51"><wx:argument name="1">
<p id="wx1972">[ʧaʃ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t52"><wx:argument name="1">
<p id="wx1973">[ʧaʔʃ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t53"><wx:argument name="1">
<p id="wx1974">[raʃ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t54"><wx:argument name="1">
<p id="wx1975">[rɐʃ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t55"><wx:argument name="1">
<p id="wx1976">[raʃ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t56"><wx:argument name="1">
<p id="wx1977">[raːʃ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t57"><wx:argument name="1">
<p id="wx1978">[war]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t58"><wx:argument name="1">
<p id="wx1979">[waj]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t59"><wx:argument name="1">
<p id="wx1980">[waj]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t60"><wx:argument name="1">
<p id="wx1981">[wɐjn]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t61"><wx:argument name="1">
<p id="wx1982">[waj]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t62"><wx:argument name="1">
<p id="wx1983">[waj]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t63"><wx:argument name="1">
<p id="wx1984">[waj]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t64"><wx:argument name="1">
<p id="wx1985">[wit]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t65"><wx:argument name="1">
<p id="wx1986">[wat]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t66"><wx:argument name="1">
<p id="wx1987">[war]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t67"><wx:argument name="1">
<p id="wx1988">[war]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t68"><wx:argument name="1">
<p id="wx1989">[wɨr]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t69"><wx:argument name="1">
<p id="wx1990">[war]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t70"><wx:argument name="1">
<p id="wx1991">[tʲ’]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t71"><wx:argument name="1">
<p id="wx1992">[tʲ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t72"><wx:argument name="1">
<p id="wx1993">[t]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t73"><wx:argument name="1">
<p id="wx1994">[t’]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t74"><wx:argument name="1">
<p id="wx1995">[ʦ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t75"><wx:argument name="1">
<p id="wx1996">[ʦ’]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t76"><wx:argument name="1">
<p id="wx1997">[ʧ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t77"><wx:argument name="1">
<p id="wx1998">[ʧ’]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t78"><wx:argument name="1">
<p id="wx1999">[ʧ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t79"><wx:argument name="1">
<p id="wx2000">[t]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t80"><wx:argument name="1">
<p id="wx2001">[tʲ’]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t81"><wx:argument name="1">
<p id="wx2002">[tʲ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t82"><wx:argument name="1">
<p id="wx2003">[tʲeːʔ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t83"><wx:argument name="1">
<p id="wx2004">[ʧeʔ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t84"><wx:argument name="1">
<p id="wx2005">[teʔ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t85"><wx:argument name="1">
<p id="wx2006">[teʔ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t86"><wx:argument name="1">
<p id="wx2007">[ʦeːʔ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t87"><wx:argument name="1">
<p id="wx2008">[ʦeʔ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t88"><wx:argument name="1">
<p id="wx2009">[ʧeːʔ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t89"><wx:argument name="1">
<p id="wx2010">[ʧeʔ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t90"><wx:argument name="1">
<p id="wx2011">[tʲaʔŋ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t91"><wx:argument name="1">
<p id="wx2012">[taʔn]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t92"><wx:argument name="1">
<p id="wx2013">[tan]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t93"><wx:argument name="1">
<p id="wx2014">[taŋ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t94"><wx:argument name="1">
<p id="wx2015">[ʦaːx]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t95"><wx:argument name="1">
<p id="wx2016">[ʦaʔ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t96"><wx:argument name="1">
<p id="wx2017">[ʧaːx]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t97"><wx:argument name="1">
<p id="wx2018">[ʧax]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t98"><wx:argument name="1">
<p id="wx2019">[ŋ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t99"><wx:argument name="1">
<p id="wx2020">[x]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t100"><wx:argument name="1">
<p id="wx2021">[n]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t101"><wx:argument name="1">
<p id="wx2022">[ŋ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t102"><wx:argument name="1">
<p id="wx2023">[ŋ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t103"><wx:argument name="1">
<p id="wx2024">[ŋeːh]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t104"><wx:argument name="1">
<p id="wx2025">[neːh]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t105"><wx:argument name="1">
<p id="wx2026">[ne]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t106"><wx:argument name="1">
<p id="wx2027">[ŋe]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t107"><wx:argument name="1">
<p id="wx2028">[xeh]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t108"><wx:argument name="1">
<p id="wx2029">[xeːʔ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t109"><wx:argument name="1">
<p id="wx2030">[w]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t110"><wx:argument name="1">
<p id="wx2031">[b]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t111"><wx:argument name="1">
<p id="wx2032">[kʷ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t112"><wx:argument name="1">
<p id="wx2033">[kʷ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t113"><wx:argument name="1">
<p id="wx2034">[k]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t114"><wx:argument name="1">
<p id="wx2035">[kʷiːʃ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t115"><wx:argument name="1">
<p id="wx2036">[kuwiːʃ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t116"><wx:argument name="1">
<p id="wx2037">[a]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t117"><wx:argument name="1">
<p id="wx2038">[ɨ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t118"><wx:argument name="1">
<p id="wx2039">[eː]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t119"><wx:argument name="1">
<p id="wx2040">[oː]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t120"><wx:argument name="1">
<p id="wx2041">[i]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t121"><wx:argument name="1">
<p id="wx2042">[u]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t122"><wx:argument name="1">
<p id="wx2043">[t]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t123"><wx:argument name="1">
<p id="wx2044">[ʧ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t124"><wx:argument name="1">
<p id="wx2045">[q]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t125"><wx:argument name="1">
<p id="wx2046">[q’]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t126"><wx:argument name="1">
<p id="wx2047">[k]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t127"><wx:argument name="1">
<p id="wx2048">[k’]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t128"><wx:argument name="1">
<p id="wx2049">[r]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t129"><wx:argument name="1">
<p id="wx2050">[t]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t130"><wx:argument name="1">
<p id="wx2051">[t]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t131"><wx:argument name="1">
<p id="wx2052">[ʧ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t132"><wx:argument name="1">
<p id="wx2053">[ʧ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t133"><wx:argument name="1">
<p id="wx2054">[ʈʂ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t134"><wx:argument name="1">
<p id="wx2055">[ʃ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t135"><wx:argument name="1">
<p id="wx2056">[ʂ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t136"><wx:argument name="1">
<p id="wx2057">[w]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t137"><wx:argument name="1">
<p id="wx2058">[ɓ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t138"><wx:argument name="1">
<p id="wx2059">[j]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t139"><wx:argument name="1">
<p id="wx2060">[ʔ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t140"><wx:argument name="1">
<p id="wx2061">[h]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t141"><wx:argument name="1">
<p id="wx2062">[w]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t142"><wx:argument name="1">
<p id="wx2063">[j]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t143"><wx:argument name="1">
<p id="wx2064">[ʔ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t144"><wx:argument name="1">
<p id="wx2065">[x]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t145"><wx:argument name="1">
<p id="wx2066">[a]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t146"><wx:argument name="1">
<p id="wx2067">[h]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t147"><wx:argument name="1">
<p id="wx2068">[ʔ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t148"><wx:argument name="1">
<p id="wx2069">wetʃel</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t149"><wx:argument name="1">
<p id="wx2070">wetʃele</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t150"><wx:argument name="1">
<i id="wx2071"><b id="wx2072">Telan</b> ay jun naq winaq yul b'e.</i><br id="wx2073"/>
<p id="wx2074">Está um homem deitado caído na estrada.<br id="wx2075"/>
<br id="wx2076"/>
<br id="wx2077"/>
<i id="wx2078"><b id="wx2079">Woqan</b> hin k'al ay max ek'k'u.</i><br id="wx2080"/>
Eu passei o dia inteiro sentado.<br id="wx2081"/>
<br id="wx2082"/>
<br id="wx2083"/>
<i id="wx2084">Yet ewi <b id="wx2085">xoyan</b> ay jun lob'aj stina.</i><br id="wx2086"/>
Ontem havia uma cobra enrolada na entrada da casa.</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t151"><wx:argument name="1">
<a href="/wpt/Escrita_maia" title="Escrita maia" wx:linktype="known" wx:pagename="Escrita_maia" wx:page_id="1584772" id="wx2087">Escrita maia</a>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t152"><wx:argument name="3">
<p id="wx2088">A</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t153"><wx:argument name="3">
<p id="wx2089">B</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t154"><wx:argument name="1">
<p id="wx2090">[a]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t155"><wx:argument name="1">
<p id="wx2091">[aː]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t156"><wx:argument name="1">
<p id="wx2092">[ɐ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t157"><wx:argument name="1">
<p id="wx2093">[ɓ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t158"><wx:argument name="1">
<p id="wx2094">[b]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t159"><wx:argument name="1">
<p id="wx2095">[ʧ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t160"><wx:argument name="1">
<p id="wx2096">[ʧ’]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t161"><wx:argument name="1">
<p id="wx2097">[h]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t162"><wx:argument name="1">
<p id="wx2098">[e]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t163"><wx:argument name="1">
<p id="wx2099">[eː]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t164"><wx:argument name="1">
<p id="wx2100">[ə]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t165"><wx:argument name="1">
<p id="wx2101">[x]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t166"><wx:argument name="1">
<p id="wx2102">[k]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t167"><wx:argument name="1">
<p id="wx2103">[k’]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t168"><wx:argument name="1">
<p id="wx2104">[l]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t169"><wx:argument name="1">
<p id="wx2105">[m]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t170"><wx:argument name="1">
<p id="wx2106">[i]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t171"><wx:argument name="1">
<p id="wx2107">[iː]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t172"><wx:argument name="1">
<p id="wx2108">[ɪ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t173"><wx:argument name="1">
<p id="wx2109">[n]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t174"><wx:argument name="1">
<p id="wx2110">[ŋ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t175"><wx:argument name="1">
<p id="wx2111">[p]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t176"><wx:argument name="1">
<p id="wx2112">[q]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t177"><wx:argument name="1">
<p id="wx2113">[q’]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t178"><wx:argument name="1">
<p id="wx2114">[o]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t179"><wx:argument name="1">
<p id="wx2115">[oː]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t180"><wx:argument name="1">
<p id="wx2116">[ʌ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t181"><wx:argument name="1">
<p id="wx2117">[r]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t182"><wx:argument name="1">
<p id="wx2118">[s]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t183"><wx:argument name="1">
<p id="wx2119">[t]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t184"><wx:argument name="1">
<p id="wx2120">[t’]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t185"><wx:argument name="1">
<p id="wx2121">[ʦ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t186"><wx:argument name="1">
<p id="wx2122">[u]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t187"><wx:argument name="1">
<p id="wx2123">[uː]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t188"><wx:argument name="1">
<p id="wx2124">[ʊ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t189"><wx:argument name="1">
<p id="wx2125">[ʦ’]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t190"><wx:argument name="1">
<p id="wx2126">[w]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t191"><wx:argument name="1">
<p id="wx2127">[ʃ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t192"><wx:argument name="1">
<p id="wx2128">[j]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t193"><wx:argument name="1">
<p id="wx2129">[ʔ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t194"><wx:argument name="3">
<p id="wx2130">A</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t195"><wx:argument name="3">
<p id="wx2131">B</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t196"><wx:argument name="1">
<p id="wx2132">[ʧ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t197"><wx:argument name="1">
<p id="wx2133">[ʧ’]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t198"><wx:argument name="1">
<p id="wx2134">[ʈʂ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t199"><wx:argument name="1">
<p id="wx2135">[ʈʂ’]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t200"><wx:argument name="1">
<p id="wx2136">[ʃ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t201"><wx:argument name="1">
<p id="wx2137">[ʂ]</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t202"><wx:argument name="1">
<a href="/wpt/Literatura_mesoamericana" title="Literatura mesoamericana" wx:linktype="known" wx:pagename="Literatura_mesoamericana" wx:page_id="1673719" id="wx2138">Literatura mesoamericana</a>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t203"><wx:argument name="1">
<a href="/wpt/Literatura_mesoamericana" title="Literatura mesoamericana" wx:linktype="known" wx:pagename="Literatura_mesoamericana" wx:page_id="1673719" id="wx2139">Literatura mesoamericana</a>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t204"><wx:argument name="1">
<a href="/wpt/Literatura_mesoamericana" title="Literatura mesoamericana" wx:linktype="known" wx:pagename="Literatura_mesoamericana" wx:page_id="1673719" id="wx2140">Literatura mesoamericana</a>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t205"><wx:argument name="2"/></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t206"><wx:argument name="accessdate">
<p id="wx2141">2006-12-12</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t207"><wx:argument name="accessdate">
<p id="wx2142">2006-12-12</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t208"><wx:argument name="isbn">
<p id="wx2143">0-195-09427-1</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t209"><wx:argument name="issn">
<p id="wx2144">0020-7071</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t210"><wx:argument name="issn">
<p id="wx2145">0002-7316</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t211"><wx:argument name="doi">
<p id="wx2146">10.1146/annurev.an.14.100185.001155</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t212"><wx:argument name="paginas">
<p id="wx2147">pp. 530–570</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t213"><wx:argument name="1">
<p id="wx2148">pages:22–31</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t214"><wx:argument name="isbn">
<p id="wx2149">0-500-27455-X</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t215"><wx:argument name="isbn">
<p id="wx2150">1-931010-21-8</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t216"><wx:argument name="accessdate">
<p id="wx2151">2006-12-12</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t217"><wx:argument name="isbn">
<p id="wx2152">0-292-73665-7</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t218"><wx:argument name="isbn">
<p id="wx2153">0-292-77593-8</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t219"><wx:argument name="isbn">
<p id="wx2154">0-292-77593-8</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t220"><wx:argument name="isbn">
<p id="wx2155">84-89451-05-2</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t221"><wx:argument name="isbn">
<p id="wx2156">0-8166-3754-7</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t222"><wx:argument name="isbn">
<p id="wx2157">0-292-73665-7</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t223"><wx:argument name="accessdate">
<p id="wx2158">2006-12-06</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t224"><wx:argument name="isbn">
<p id="wx2159">0-292-77593-8</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t225"><wx:argument name="isbn">
<p id="wx2160">0-521-59102-3</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t226"><wx:argument name="issn">
<p id="wx2161">0010-3204</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t227"><wx:argument name="issn">
<p id="wx2162">0043-8243</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t228"><wx:argument name="accessdate">
<p id="wx2163">2006-10-10</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t229"><wx:argument name="isbn">
<p id="wx2164">968-23-1998-6</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t230"><wx:argument name="isbn">
<p id="wx2165">0-292-73665-7</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t231"><wx:argument name="isbn">
<p id="wx2166">0-292-73665-7</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t232"><wx:argument name="accessdate">
<p id="wx2167">2007-06-06</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t233"><wx:argument name="isbn">
<p id="wx2168">89451-52-4</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t234"><wx:argument name="isbn">
<p id="wx2169">89451-52-4</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t235"><wx:argument name="pages">
<p id="wx2170">pp.295–320</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t236"><wx:argument name="isbn">
<p id="wx2171">0-688-07456-1</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t237"><wx:argument name="isbn">
<p id="wx2172">0-385-17249-4</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t238"><wx:argument name="accessdate">
<p id="wx2173">2006-12-06</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t239"><wx:argument name="isbn">
<p id="wx2174">0-521-22834-4</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t240"><wx:argument name="isbn">
<p id="wx2175">0-486-23465-7</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t241"><wx:argument name="isbn">
<p id="wx2176">0-486-23465-7</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t242"><wx:argument name="isbn">
<p id="wx2177">0-486-23465-7</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t243"><wx:argument name="isbn">
<p id="wx2178">0-486-23465-7</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t244"><wx:argument name="isbn">
<p id="wx2179">0-486-23465-7</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t245"><wx:argument name="isbn">
<p id="wx2180">0-486-23465-7</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t246"><wx:argument name="1">
<p id="wx2181">en</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
</html>
