<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" xmlns:wx="http://ilps.science.uva.nl/WikiXML/wx" xml:lang="nl" lang="nl">
<head>
<title>Wayana (volk)</title>
<meta name="wx_namespace" content="0"/>
<meta name="wx_pagename" content="Wayana_(volk)"/>
<meta name="wx_page_id" content="613873"/>
</head>
<body>
<div id="wx_article">
<wx:section level="1" title="Wayana (volk)" id="wxsec1"><h1 class="pagetitle" id="wx1">Wayana (volk)</h1>

<p id="wx2">De <b id="wx3">Wayana</b> is een <a href="/wnl/Inheemsen" title="Inheemsen" wx:linktype="known" wx:pagename="Inheemsen" wx:page_id="743136" id="wx4">inheems</a> volk in Zuid-Amerika.</p>

<div id="wx_toc"/>

<a id="Situering" name="Situering"/>
<wx:section level="2" title="Situering" id="wxsec2"><h2 id="wx5">Situering</h2>

<p id="wx6">De ongeveer 1450 Wayana wonen in het zuidoosten van <a href="/wnl/Suriname" title="Suriname" wx:linktype="known" wx:pagename="Suriname" wx:page_id="1594" id="wx7">Suriname</a>, in het grensgebied van Suriname, <a href="/wnl/Frans-Guyana" title="Frans-Guyana" wx:linktype="known" wx:pagename="Frans-Guyana" wx:page_id="488" id="wx8">Frans-Guyana</a> en <a href="/wnl/Brazili%C3%AB" title="Brazilië" wx:linktype="known" wx:pagename="Brazilië" wx:page_id="207" id="wx9">Brazilië</a>, aan de rivieren <a href="/wnl/Lawa" class="new" title="Lawa" wx:linktype="unknown" wx:pagename="Lawa" id="wx10">Lawa</a>, <a href="/wnl/Litani_%28Zuid-Amerika%29" class="new" title="Litani (Zuid-Amerika)" wx:linktype="unknown" wx:pagename="Litani_(Zuid-Amerika)" id="wx11">Litani</a>, <a href="/wnl/Tapanahoni_%28rivier%29" title="Tapanahoni (rivier)" wx:linktype="known" wx:pagename="Tapanahoni_(rivier)" wx:page_id="1121429" id="wx12">Tapanahoni</a> en <a href="/wnl/Paru" class="new" title="Paru" wx:linktype="unknown" wx:pagename="Paru" id="wx13">Paru</a>. Zij hebben een gemeenschappelijke geschiedenis en taal en zij houden onderling geregeld contact, waarbij de landsgrenzen voor hen van weinig betekenis zijn. Vanaf de 18de eeuw woonden ze aan twee zijrivieren van de <a href="/wnl/Amazone_%28rivier%29" title="Amazone (rivier)" wx:linktype="known" wx:pagename="Amazone_(rivier)" wx:page_id="18679" id="wx14">Amazone</a>, de <a href="/wnl/Jari" class="new" title="Jari" wx:linktype="unknown" wx:pagename="Jari" id="wx15">Jari</a> en de Paru, maar op de vlucht voor allesverwoestende draagmieren en niet minder verwoestende Europese kolonisten die zich aan de monding van de Amazone vestigden, trokken zij steeds verder noordwaarts.</p>

<a id="Leefomgeving" name="Leefomgeving"/>
</wx:section><wx:section level="2" title="Leefomgeving" id="wxsec3"><h2 id="wx16">Leefomgeving</h2>

<p id="wx17">De Wayana wonen in dorpen die soms, door huwelijk of door ingrijpen van de Amerikaanse zendelingen, ook inheemsen herbergen van andere stammen als <a href="/wnl/Emerillion" class="new" title="Emerillion" wx:linktype="unknown" wx:pagename="Emerillion" id="wx18">Emerillion</a>, <a href="/wnl/Trio_%28volk%29" class="new" title="Trio (volk)" wx:linktype="unknown" wx:pagename="Trio_(volk)" id="wx19">Trio</a>, <a href="/wnl/Akuriyo" title="Akuriyo" wx:linktype="known" wx:pagename="Akuriyo" wx:page_id="857119" id="wx20">Akuriyo</a>, <a href="/wnl/Wayapi" class="new" title="Wayapi" wx:linktype="unknown" wx:pagename="Wayapi" id="wx21">Wayapi</a> en vooral <a href="/wnl/Aparai" class="new" title="Aparai" wx:linktype="unknown" wx:pagename="Aparai" id="wx22">Aparai</a>. Door de oprichting van poliklinieken en scholen is hun oorspronkelijke nomadische levenswijze ingewisseld voor een steeds sterker sedentair bestaan. De Wayana leefden van wat de kostgronden en de jacht hun opleverden, maar in de jaren '80 van de 20e eeuw zijn daar ook de goudwinning, de houtkap, de huisnijverheid en huizen- en botenbouw bijgekomen.</p>

<a id="Cultuurverandering" name="Cultuurverandering"/>
</wx:section><wx:section level="2" title="Cultuurverandering" id="wxsec4"><h2 id="wx23">Cultuurverandering</h2>

<p id="wx24">Deze veranderingen brengen onvermijdelijk ook een verandering van cultuur: als jongeren geen jager meer willen worden, hebben ze ook weinig zin de initiatieriten voor jager te ondergaan. Terwijl de <i id="wx25">pïyai</i> <a href="/wnl/Sjamaan" title="Sjamaan" wx:linktype="known" wx:pagename="Sjamaan" wx:page_id="141077" id="wx26">sjamanen</a> vroeger geconsulteerd werden bij jagen en vissen, is hun voornaamste taak tegenwoordig beperkt tot het genezen van zieken. De <i id="wx27">pïyai</i> werden vroeger <i id="wx28">alïlïman</i> genoemd. Het waren zowel mannen als vrouwen, die zich bedienden van een <i id="wx29">malak</i> (rammelaar) om hun negatieve krachten (`zwarte magie') aan te wenden. Die vreeswekkende gedaante is al geruime tijd ingeruild voor de wat vriendelijker verschijning van genezer van ziekten, al hebben de Wayana nog altijd respect voor de sjamanen (tegenwoordig alleen nog mannen). De malak is ingeruild voor de tabak en de praktijken worden uitgevoerd in een <i id="wx30">mïmne</i> (hut). Het blazen van rook brengt een verandering teweeg vergelijkbaar met een droom. Er verschijnt een pad waarover geesten en <i id="wx31">pïyai</i> kunnen reizen; de geesten worden door liederen opgeroepen.</p>

<a id="Kosmologie" name="Kosmologie"/>
</wx:section><wx:section level="2" title="Kosmologie" id="wxsec5"><h2 id="wx32">Kosmologie</h2>

<p id="wx33">In de traditionele <a href="/wnl/Kosmologie" title="Kosmologie" wx:linktype="known" wx:pagename="Kosmologie" wx:page_id="6889" id="wx34">kosmologie</a> van de Wayana is er sprake van een nauw verband tussen natuur en bovennatuur. Het cultuurgoed van de Wayana is bij uitstek oraal van karakter. Zendelingen van de West Indies Mission die in de jaren '60 van de 20e eeuw hun aandacht richtten op de bovenlandse inheemsen in Suriname, beoogden met het propageren van het schrijven in het Wayana slechts de mogelijkheid om de <a href="/wnl/Bijbel_%28christendom%29" title="Bijbel (christendom)" wx:linktype="known" wx:pagename="Bijbel_(christendom)" wx:page_id="142" id="wx35">Bijbel</a> te lezen. Uiteindelijk hebben deze <a href="/wnl/Zending" title="Zending" wx:linktype="known" wx:pagename="Zending" wx:page_id="259172" id="wx36">zendingsactiviteiten</a>, alsook de verregaande bemoeienissen van de centrale overheid en de introductie van de geldeconomie hard meegewerkt aan de afbraak van het traditionele cultuurgoed.</p>

<a id="Zie_ook" name="Zie_ook"/>
</wx:section><wx:section level="2" title="Zie ook" id="wxsec6"><h2 id="wx37">Zie ook</h2>

<ul id="wx38">
<li id="wx39"><a href="/wnl/Wayana_%28taal%29" title="Wayana (taal)" wx:linktype="known" wx:pagename="Wayana_(taal)" wx:page_id="613847" id="wx40">Wayana (taal)</a></li>
</ul>

<wx:template id="wx_t1" pagename="Sjabloon:Commons" page_id="86057"/>
<div class="interProject" style="display:none" id="wx41"><a href="http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Wayana" class="extiw" title="commons:Category:Wayana" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="commons:Category:Wayana" id="wx42">Commons</a></div>

<div class="interProjectTemplate" id="wx43">
<table class="toccolours" style="margin:1em auto -0.5em auto; clear:both; width:100%;" id="wx44">
<tr id="wx45">
<td width="40" id="wx46"><a href="/wnl/Afbeelding:Commons-logo.svg" title="Wikimedia Commons" wx:linktype="image" wx:pagename="Afbeelding:Commons-logo.svg" id="wx47"><img src="/wnl/Afbeelding:Commons-logo.svg" alt="Wikimedia Commons" width="20" id="wx48"/></a> </td>
<td id="wx49">
<div class="plainlinks" style="text-align: left;" id="wx50">
<p id="wx51">Meer afbeeldingen die bij dit onderwerp horen, zijn te vinden op de pagina <i id="wx52"><b id="wx53"><a href="http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Wayana?uselang=nl" class="external text" wx:linktype="external" rel="nofollow" id="wx54">Category:Wayana</a></b></i> op <a href="/wnl/Wikimedia_Commons" title="Wikimedia Commons" wx:linktype="known" wx:pagename="Wikimedia_Commons" wx:page_id="86092" id="wx55">Wikimedia Commons</a>.</p>
</div>
</td>
</tr>
</table>
</div>

<wx:templateend start="wx_t1"/>
<wx:template id="wx_t2" pagename="Sjabloon:Bron" page_id="799312"/>
<div style="position:absolute; visibility:hidden; height:0; margin-top:1em;" id="wx56"><a id="Bronnen.2C_noten_en.2Fof_referenties" name="Bronnen.2C_noten_en.2Fof_referenties"/>
<wx:section level="2" title="Bronnen, noten en/of referenties" id="wxsec7"><h2 id="wx57">Bronnen, noten en/of referenties</h2>
</wx:section></div>

<table class="toccolours" style="font-size:85%; margin-top:1em; margin-bottom:-0.5em; border: 1px solid #aaa; padding: 5px; clear: both;" width="100%" id="wx58">
<tr id="wx59">
<td id="wx60"><b id="wx61">Bronnen, noten en/of referenties:</b> </td>
</tr>

<tr id="wx62">
<td id="wx63">
<p id="wx64">Dit artikel is – met toestemming van de auteur – gebaseerd op informatie uit Michiel van Kempen, <i id="wx65">Een geschiedenis van de Surinaamse literatuur</i> (Paramaribo: Okopipi: 2002).</p>
</td>
</tr>
</table>

<wx:templateend start="wx_t2"/>
</wx:section></wx:section></div>
<div id="wx_categorylinks">
<a href="/wnl/index.php?title=Speciaal:Categories&amp;article=Wayana_%28volk%29" title="Speciaal:Categories" wx:linktype="known" wx:pagename="Speciaal:Categories" id="wx66">Categorieën</a>: <span dir="ltr" id="wx67"><a href="/wnl/Categorie:Volk_in_Brazili%C3%AB" title="Categorie:Volk in Brazilië" wx:linktype="known" wx:pagename="Categorie:Volk_in_Brazilië" wx:page_id="1067243" id="wx68">Volk in Brazilië</a></span> | <span dir="ltr" id="wx69"><a href="/wnl/Categorie:Volk_in_Frans-Guyana" title="Categorie:Volk in Frans-Guyana" wx:linktype="known" wx:pagename="Categorie:Volk_in_Frans-Guyana" wx:page_id="1187168" id="wx70">Volk in Frans-Guyana</a></span> | <span dir="ltr" id="wx71"><a href="/wnl/Categorie:Volk_in_Suriname" title="Categorie:Volk in Suriname" wx:linktype="known" wx:pagename="Categorie:Volk_in_Suriname" wx:page_id="613869" id="wx72">Volk in Suriname</a></span> | <span dir="ltr" id="wx73"><a href="/wnl/Categorie:Indiaans_volk" title="Categorie:Indiaans volk" wx:linktype="known" wx:pagename="Categorie:Indiaans_volk" wx:page_id="1046041" id="wx74">Indiaans volk</a></span></div>
<div id="wx_languagelinks">
in andere talen: <a href="http://en.wikipedia.org/wiki/Wayana" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="en:Wayana" id="wx75">English</a> | <a href="http://fr.wikipedia.org/wiki/Wayana" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="fr:Wayana" id="wx76">Français</a> | <a href="http://hr.wikipedia.org/wiki/Oyana" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="hr:Oyana" id="wx77">Hrvatski</a> | <a href="http://it.wikipedia.org/wiki/Wayana" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="it:Wayana" id="wx78">Italiano</a> | <a href="http://pt.wikipedia.org/wiki/Uaianas" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="pt:Uaianas" id="wx79">Português</a></div>
</body>
<wx:templatearguments for="wx_t1"><wx:argument name="1">
<p id="wx80">Category:Wayana</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
<wx:templatearguments for="wx_t2"><wx:argument name="bronvermelding">
<p id="wx81">Dit artikel is – met toestemming van de auteur – gebaseerd op informatie uit Michiel van Kempen, <i id="wx82">Een geschiedenis van de Surinaamse literatuur</i> (Paramaribo: Okopipi: 2002).</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
</html>
