<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" xmlns:wx="http://ilps.science.uva.nl/WikiXML/wx" xml:lang="nl" lang="nl">
<head>
<title>Free-riders probleem</title>
<meta name="wx_namespace" content="0"/>
<meta name="wx_pagename" content="Free-riders_probleem"/>
<meta name="wx_page_id" content="580573"/>
</head>
<body>
<div id="wx_article">
<wx:section level="1" title="Free-riders probleem" id="wxsec1"><h1 class="pagetitle" id="wx1">Free-riders probleem</h1>

<p id="wx2">Met het <b id="wx3">Free-riders probleem</b> (ook wel gekend als het vrijbuitersprobleem) bedoelt men in de <a href="/wnl/Sociale_wetenschap" title="Sociale wetenschap" wx:linktype="known" wx:pagename="Sociale_wetenschap" wx:page_id="325609" id="wx4">sociale wetenschappen</a> het probleem dat mensen gebruik kunnen maken van een <a href="/wnl/Goederen" title="Goederen" wx:linktype="known" wx:pagename="Goederen" wx:page_id="643478" id="wx5">goed</a> zonder ervoor te betalen of bij te dragen aan de instandhouding van dat goed. Het kan alleen voorkomen bij <a href="/wnl/Collectief_goed" title="Collectief goed" wx:linktype="known" wx:pagename="Collectief_goed" wx:page_id="41387" id="wx6">collectieve goederen</a>.</p>

<a id="Adam_Smith" name="Adam_Smith"/>
<wx:section level="2" title="Adam Smith" id="wxsec2"><h2 id="wx7">Adam Smith</h2>

<p id="wx8">Het probleem werd in de jaren zestig voor het eerst geformuleerd door de <a href="/wnl/Verenigde_Staten_van_Amerika" title="Verenigde Staten van Amerika" wx:linktype="known" wx:pagename="Verenigde_Staten_van_Amerika" wx:page_id="439191" id="wx9">Amerikaanse</a> <a href="/wnl/Econoom" title="Econoom" wx:linktype="known" wx:pagename="Econoom" wx:page_id="7099" id="wx10">econoom</a> <a href="/wnl/Mancur_Olson" title="Mancur Olson" wx:linktype="known" wx:pagename="Mancur_Olson" wx:page_id="680665" id="wx11">Mancur Olson</a>. Hij bouwde daarmee voort op de gedachten van <a href="/wnl/Adam_Smith" title="Adam Smith" wx:linktype="known" wx:pagename="Adam_Smith" wx:page_id="24034" id="wx12">Adam Smith</a> die meende dat het collectieve belang van de <a href="/wnl/Maatschappij_%28sociologie%29" title="Maatschappij (sociologie)" wx:linktype="known" wx:pagename="Maatschappij_(sociologie)" wx:page_id="52581" id="wx13">samenleving</a> het beste gediend wordt als alle individuen hun eigen belang nastreven. In het <a href="/wnl/Marktmechanisme" title="Marktmechanisme" wx:linktype="known" wx:pagename="Marktmechanisme" wx:page_id="186557" id="wx14">marktmechanisme</a>, waar <a href="/wnl/Winst_%28onderneming%29" title="Winst (onderneming)" wx:linktype="known" wx:pagename="Winst_(onderneming)" wx:page_id="196728" id="wx15">winst</a> de drijfveer voor economisch handelen is, zou dan een optimale afstemming ontstaan van <a href="/wnl/Vraag_en_aanbod" title="Vraag en aanbod" wx:linktype="known" wx:pagename="Vraag_en_aanbod" wx:page_id="57061" id="wx16">vraag en aanbod</a>. Smith erkende echter ook dat sommige collectieve inspanningen volgens dit principe niet tot stand kunnen komen, omdat soms de individuele winst nooit groter is dan de individuele kosten. Het in stand houden van een <a href="/wnl/Krijgsmacht" title="Krijgsmacht" wx:linktype="known" wx:pagename="Krijgsmacht" wx:page_id="50532" id="wx17">leger</a> is daarvan een voorbeeld. Er is daarom een <a href="/wnl/Staat" title="Staat" wx:linktype="known" wx:pagename="Staat" wx:page_id="38473" id="wx18">staat</a> nodig die <a href="/wnl/Belasting_%28fiscaal%29" title="Belasting (fiscaal)" wx:linktype="known" wx:pagename="Belasting_(fiscaal)" wx:page_id="8461" id="wx19">belasting</a> heft om dit soort zaken in stand te houden.</p>

<a id="Free-riders_volgens_Olson" name="Free-riders_volgens_Olson"/>
</wx:section><wx:section level="2" title="Free-riders volgens Olson" id="wxsec3"><h2 id="wx20">Free-riders volgens Olson</h2>

<p id="wx21">Olson formuleerde in de jaren zestig een theorie over collectief handelen die op het inzicht van Smith gebaseerd is. Als iedereen zijn eigen belang nastreeft, aldus Olson, dan komen publieke goederen niet tot stand doordat ze ondeelbaar en niet-uitsluitbaar zijn. Met <i id="wx22">ondeelbaar</i> bedoelde Olson dat de beschikbare hoeveelheid van het goed niet verminderd wordt als iemand het gebruikt. Als iemand bijvoorbeeld profiteert van de <a href="/wnl/Veiligheid" title="Veiligheid" wx:linktype="known" wx:pagename="Veiligheid" wx:page_id="196350" id="wx23">veiligheid</a> die <a href="/wnl/Dijk_%28waterkering%29" title="Dijk (waterkering)" wx:linktype="known" wx:pagename="Dijk_(waterkering)" wx:page_id="31855" id="wx24">dijken</a> bieden, vermindert daardoor niet de veiligheid van een ander. Met <i id="wx25">niet uitsluitbaar</i> bedoelde Olson dat mensen niet van het goed kunnen worden uitgesloten als het eenmaal tot stand is gekomen. Als het land omringd is door dijken kan niemand worden uitgesloten van de veiligheid die de dijken bieden.</p>

<p id="wx26">Het free-riders probleem houdt in dat individuele rationaliteit kan leiden tot collectieve irrationaliteit. Een individu dat rationeel redeneert zegt: “als ik kan profiteren van de veiligheid van de dijken ongeacht hoeveel een ander er van profiteert, en als ik niet van de veiligheid kan worden uitgesloten, waarom zou ik er dan voor betalen?” Maar als iedereen zo zou redeneren, dan zou er al snel geen geld meer zijn om de dijken in stand te houden. De dijken zullen dan in verval raken en ze bieden dan geen veiligheid meer. Hetzelfde geldt voor bijvoorbeeld het <a href="/wnl/Openbaar_vervoer" title="Openbaar vervoer" wx:linktype="known" wx:pagename="Openbaar_vervoer" wx:page_id="1305" id="wx27">openbaar vervoer</a>: de <a href="/wnl/Trein" title="Trein" wx:linktype="known" wx:pagename="Trein" wx:page_id="1726" id="wx28">trein</a> rijdt ook als een individuele passagier geen kaartje koopt. Maar wat voor een individu rationeel is om te doen, blijkt collectief irrationeel te zijn. Zou niemand een kaartje kopen, dan kunnen er immers helemaal geen treinen meer rijden.</p>

<p id="wx29">De oplossing van het free-riders probleem lag volgens Olson in het bestaan van de staat. Hij zag de staat als instantie die ervoor moest zorgen dat collectieve goederen er komen en in stand blijven. De rol van de staat was volgens hem het opheffen van de tegenstelling tussen individuele rationaliteit en collectieve rationaliteit, door collectieve rationaliteit af te dwingen.</p>

<a id="Kritiek_op_de_theorie" name="Kritiek_op_de_theorie"/>
</wx:section><wx:section level="2" title="Kritiek op de theorie" id="wxsec4"><h2 id="wx30">Kritiek op de theorie</h2>

<p id="wx31">De <a href="/wnl/Theorie" title="Theorie" wx:linktype="known" wx:pagename="Theorie" wx:page_id="42038" id="wx32">theorie</a> van Olson ontving bijval, maar ook kritiek:</p>

<ul id="wx33">
<li id="wx34">
<p id="wx35">Critici menen dat mensen ook zonder de inmenging van de staat op den duur leren dat het rationeel is om samen te werken, en om te betalen voor publieke goederen. Olson zou een te somber beeld schetsen;</p>
</li>

<li id="wx36">
<p id="wx37">Soms wordt de hele rationeel-economische benadering van Olson aangevallen, en wordt betoogd dat lang niet elk collectief of individueel gedrag verklaard kan worden vanuit rationeel-economische overwegingen. Collectieve goederen kunnen ook tot stand komen en bewaard worden als gevolg van normen, waarden, tradities of gewoonten.</p>
</li>
</ul>
</wx:section></wx:section></div>
<div id="wx_categorylinks">
<a href="/wnl/index.php?title=Speciaal:Categories&amp;article=Free-riders_probleem" title="Speciaal:Categories" wx:linktype="known" wx:pagename="Speciaal:Categories" id="wx38">Categorieën</a>: <span dir="ltr" id="wx39"><a href="/wnl/Categorie:Economische_theorie" title="Categorie:Economische theorie" wx:linktype="known" wx:pagename="Categorie:Economische_theorie" wx:page_id="242731" id="wx40">Economische theorie</a></span> | <span dir="ltr" id="wx41"><a href="/wnl/Categorie:Sociologie" title="Categorie:Sociologie" wx:linktype="known" wx:pagename="Categorie:Sociologie" wx:page_id="63383" id="wx42">Sociologie</a></span></div>
<div id="wx_languagelinks">
in andere talen: <a href="http://ar.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D8%B4%D9%83%D9%84%D8%A9_%D8%A7%D9%84%D8%B1%D8%A7%D9%83%D8%A8_%D8%A7%D9%84%D8%AD%D8%B1" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="ar:مشكلة_الراكب_الحر" id="wx43">العربية</a> | <a href="http://ca.wikipedia.org/wiki/Problema_del_poliss%C3%B3" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="ca:Problema_del_polissó" id="wx44">Català</a> | <a href="http://da.wikipedia.org/wiki/Gratist" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="da:Gratist" id="wx45">Dansk</a> | <a href="http://de.wikipedia.org/wiki/Trittbrettfahrerverhalten" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="de:Trittbrettfahrerverhalten" id="wx46">Deutsch</a> | <a href="http://en.wikipedia.org/wiki/Free_rider_problem" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="en:Free_rider_problem" id="wx47">English</a> | <a href="http://fi.wikipedia.org/wiki/Vapaamatkustajan_ongelma" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="fi:Vapaamatkustajan_ongelma" id="wx48">Suomi</a> | <a href="http://fr.wikipedia.org/wiki/Passager_clandestin" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="fr:Passager_clandestin" id="wx49">Français</a> | <a href="http://ja.wikipedia.org/wiki/%E3%83%95%E3%83%AA%E3%83%BC%E3%83%A9%E3%82%A4%E3%83%80%E3%83%BC" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="ja:フリーライダー" id="wx50">日本語</a> | <a href="http://lt.wikipedia.org/wiki/Nemokan%C4%8Dio_problema" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="lt:Nemokančio_problema" id="wx51">Lietuvių</a> | <a href="http://pl.wikipedia.org/wiki/Efekt_gapowicza" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="pl:Efekt_gapowicza" id="wx52">Polski</a> | <a href="http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AD%D1%84%D1%84%D0%B5%D0%BA%D1%82_%D0%B1%D0%B5%D0%B7%D0%B1%D0%B8%D0%BB%D0%B5%D1%82%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="ru:Эффект_безбилетника" id="wx53">Русский</a> | <a href="http://sv.wikipedia.org/wiki/Fripassagerare" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="sv:Fripassagerare" id="wx54">Svenska</a> | <a href="http://vi.wikipedia.org/wiki/K%E1%BA%BB_%C4%91i_xe_kh%C3%B4ng_tr%E1%BA%A3_ti%E1%BB%81n" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="vi:Kẻ_đi_xe_không_trả_tiền" id="wx55">Tiếng Việt</a> | <a href="http://zh.wikipedia.org/wiki/%E6%90%AD%E4%BE%BF%E8%BD%A6%E9%97%AE%E9%A2%98" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="zh:搭便车问题" id="wx56">中文</a></div>
</body>
</html>
