<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" xmlns:wx="http://ilps.science.uva.nl/WikiXML/wx" xml:lang="nl" lang="nl">
<head>
<title>Gallische oorlog</title>
<meta name="wx_namespace" content="0"/>
<meta name="wx_pagename" content="Gallische_oorlog"/>
<meta name="wx_page_id" content="340473"/>
</head>
<body>
<div id="wx_article">
<wx:section level="1" title="Gallische oorlog" id="wxsec1"><h1 class="pagetitle" id="wx1">Gallische oorlog</h1>

<div class="wx_image" wx:thumb="thumb" id="wx2"><a href="/wnl/Afbeelding:Map_Gallia_Tribes_Towns.png" title="Gallia Comata in kaart gebracht." wx:linktype="image" wx:pagename="Afbeelding:Map_Gallia_Tribes_Towns.png" id="wx3"><img src="/wnl/Afbeelding:Map_Gallia_Tribes_Towns.png" alt="Gallia Comata in kaart gebracht." width="250" id="wx4"/></a> 

<div class="thumbcaption" id="wx5"><b id="wx6">Gallia Comata</b>
<p id="wx7">in kaart gebracht.</p>
</div>
</div>

<p id="wx8">De <b id="wx9">Gallische oorlog</b> van 58 tot 52 v.Chr. is de verzamelnaam voor een serie veldtochten waarin de Romeinse veldheer <a href="/wnl/Julius_Caesar" title="Julius Caesar" wx:linktype="known" wx:pagename="Julius_Caesar" wx:page_id="6606" id="wx10">Julius Caesar</a> <a href="/wnl/Galli%C3%AB" title="Gallië" wx:linktype="known" wx:pagename="Gallië" wx:page_id="35801" id="wx11">Gallië</a> veroverde voor het <a href="/wnl/Romeinse_Rijk" title="Romeinse Rijk" wx:linktype="known" wx:pagename="Romeinse_Rijk" wx:page_id="43408" id="wx12">Romeinse Rijk</a>. De Gallische oorlog zou ongeveer acht jaren duren.</p>

<p id="wx13">Deze oorlog is bijzonder goed gedocumenteerd, omdat Caesar er een uitvoerig verslag over heeft geschreven: het klassieke zevendelige werk <i id="wx14"><a href="/wnl/Commentarii_de_bello_Gallico" title="Commentarii de bello Gallico" wx:linktype="known" wx:pagename="Commentarii_de_bello_Gallico" wx:page_id="753423" id="wx15">Commentarii de bello Gallico</a></i> (Verslagen van de Gallische oorlog). In dit meesterwerk van politieke propaganda schilderde Caesar de veldtochten in Gallië af als een operatie ter verdediging van Rome, in plaats van een veroveringsoffensief met als doel persoonlijk politiek en geldelijk gewin.</p>

<p id="wx16">De climax van deze oorlog vond plaats in de slag bij <a href="/wnl/Alesia" title="Alesia" wx:linktype="known" wx:pagename="Alesia" wx:page_id="1159538" id="wx17">Alesia</a> in <a href="/wnl/52_v.Chr." title="52 v.Chr." wx:linktype="known" wx:pagename="52_v.Chr." wx:page_id="20651" id="wx18">52 v.Chr.</a>, toen <a href="/wnl/Vercingetorix" title="Vercingetorix" wx:linktype="known" wx:pagename="Vercingetorix" wx:page_id="59131" id="wx19">Vercingetorix</a>, de leider van een algemene Gallische opstand tegen de Romeinen, tot capitulatie werd gedwongen.</p>

<p id="wx20">Het zou blijken dat Caesar door de verovering van Gallië zijn positie in de Romeinse politiek buitengewoon zou versterken: hij bracht een zeer sterk leger op de been, dat meer loyaliteit koesterde tegenover hem persoonlijk dan tegenover de Republiek, en door de oorlogsbuit verwierf hij zich een onmetelijk kapitaal. Dat alles zou hem zeer van pas komen, toen het – na de dood van <a href="/wnl/Crassus" title="Crassus" wx:linktype="known" wx:pagename="Crassus" wx:page_id="185532" id="wx21">Crassus</a> in 53 v.Chr. - tot een open machtsstrijd tussen Caesar en <a href="/wnl/Pompeius" title="Pompeius" wx:linktype="known" wx:pagename="Pompeius" wx:page_id="186649" id="wx22">Pompeius</a> kwam.</p>

<p id="wx23">De oorlog was verder van grote historische betekenis, omdat Gallië (het huidige Frankrijk, België en Nederland ten zuiden van de Rijn) hierdoor onder zeer sterke invloed van de Romeinse cultuur is gekomen.</p>

<div id="wx_toc"/>

<a id="Achtergrond" name="Achtergrond"/>
<wx:section level="2" title="Achtergrond" id="wxsec2"><h2 id="wx24">Achtergrond</h2>

<p id="wx25">Caesar was een van de machtigste mannen van de Romeinse Republiek: in het jaar 60 v.Chr. had hij tezamen met de gevierde veldheer <a href="/wnl/Pompeius" title="Pompeius" wx:linktype="known" wx:pagename="Pompeius" wx:page_id="186649" id="wx26">Pompeius</a> en de schatrijke financier <a href="/wnl/Marcus_Licinius_Crassus_Dives" title="Marcus Licinius Crassus Dives" wx:linktype="known" wx:pagename="Marcus_Licinius_Crassus_Dives" wx:page_id="50691" id="wx27">Crassus</a> het zogenaamde <a href="/wnl/Eerste_Triumviraat" title="Eerste Triumviraat" wx:linktype="known" wx:pagename="Eerste_Triumviraat" wx:page_id="850280" id="wx28">Eerste Triumviraat</a> opgericht, een bondgenootschap van politieke zwaargewichten, die het politieke leven van de Republiek beheersten.</p>

<p id="wx29">In 58 v.Chr. beëindigde Julius Caesar zijn consulschap in Rome, en ging gebukt onder een hoge schuldenlast door zijn gewoonte om de kiezersgunst te kopen met genereuze hoeveelheden smeergeld.</p>

<p id="wx30">Als lid van het Eerste Triumviraat had Caesar zich kunnen verzekeren van het <a href="/wnl/Proconsul" title="Proconsul" wx:linktype="known" wx:pagename="Proconsul" wx:page_id="120684" id="wx31">proconsulaat</a> van de Romeinse <a href="/wnl/Provincia" title="Provincia" wx:linktype="known" wx:pagename="Provincia" wx:page_id="188333" id="wx32">provincies</a> <a href="/wnl/Gallia_Cisalpina" title="Gallia Cisalpina" wx:linktype="known" wx:pagename="Gallia_Cisalpina" wx:page_id="120662" id="wx33">Gallia Cisalpina</a> en <a href="/wnl/Illyri%C3%AB" title="Illyrië" wx:linktype="known" wx:pagename="Illyrië" wx:page_id="115264" id="wx34">Illyrië</a>, voor de ongebruikelijk lange periode van vijf jaar. Een jaar later volgde Caesar de overleden Metellus Celer op als gouverneur van de provincie <a href="/wnl/Gallia_Narbonensis" title="Gallia Narbonensis" wx:linktype="known" wx:pagename="Gallia_Narbonensis" wx:page_id="120674" id="wx35">Gallia Narbonensis</a>.</p>

<p id="wx36">Hierdoor kreeg Caesar de strategisch belangrijke provincies in handen, die de wegen van en naar het Italische schiereiland beheersten. Gallia Narbonensis bleek voor Caesar bovendien een uitstekende springplank voor inmenging in de aangelegenheden van de nog onafhankelijke Gallische stammen.</p>

<p id="wx37">Caesar had oorspronkelijk het gezag over vier veteranenlegioenen, waarvan hij persoonlijk de meeste, zo niet alle kende uit zijn perioden als magistraat in <a href="/wnl/Hispania_Ulterior" title="Hispania Ulterior" wx:linktype="known" wx:pagename="Hispania_Ulterior" wx:page_id="147601" id="wx38">Hispania Ulterior</a>. Hij had bovendien de macht om extra legioenen en hulptroepen op te roepen. Omwille van persoonlijke glorie en het verlichten van zijn schuldenlast had Caesar duidelijk plannen om enkele gebieden te veroveren, maar het is waarschijnlijk dat de onderwerping van Gallië niet in eerste instantie zijn doel was. Hij was daarentegen heel waarschijnlijk van plan om het koninkrijk <a href="/wnl/Daci%C3%AB" title="Dacië" wx:linktype="known" wx:pagename="Dacië" wx:page_id="85137" id="wx39">Dacia</a> binnen te vallen.<sup id="_ref-0" class="reference"><a href="#_note-0" title="" wx:fragment="_note-0" wx:linktype="note" id="wx40"/></sup>. Ook Adrian Goldsworthy deelt deze zienswijze<sup id="_ref-1" class="reference"><a href="#_note-1" title="" wx:fragment="_note-1" wx:linktype="note" id="wx41"/></sup>, en refereert hierbij aan Meier<sup id="_ref-2" class="reference"><a href="#_note-2" title="" wx:fragment="_note-2" wx:linktype="note" id="wx42"/></sup>. Deze gedachte wordt ook ondersteund door de provincies die Caesar oorspronkelijk voor zichzelf wenste: Gallia Cisalpina en <a href="/wnl/Illyria" title="Illyria" wx:linktype="known" wx:pagename="Illyria" wx:page_id="601997" id="wx43">Illyria</a>, waar zijn legioenen aanvankelijk toch al gelegerd waren. Drie legioenen waren oostelijk gelegerd in <a href="/wnl/Aquileia" title="Aquileia" wx:linktype="known" wx:pagename="Aquileia" wx:page_id="373045" id="wx44">Aquileia</a>, en slechts één in het westelijke Gallia Narbonensis.</p>

<p id="wx45">Gallië werd rond de tijd van de inval door de Romeinse legioenen bevolkt door mogelijk rond de honderd onderling verdeelde stammen, die derhalve afzonderlijk moesten worden onderworpen. Strikt genomen zou het daarom correcter zijn te spreken van de "Gallische Oorlogen" in plaats van oorlog. De meeste van deze stammen telden - mannen, vrouwen en kinderen tezamen - slechts enkele tienduizenden leden, maar er waren er ook die ruim 100.000 zielen telden. Enkele van de grootste stammen, zoals de <a href="/wnl/Helveti%C3%ABrs" title="Helvetiërs" wx:linktype="known" wx:pagename="Helvetiërs" wx:page_id="416156" id="wx46">Helvetiërs</a>, <a href="/wnl/Aedui" title="Aedui" wx:linktype="known" wx:pagename="Aedui" wx:page_id="161134" id="wx47">Aedui</a>, <a href="/wnl/Sequani" title="Sequani" wx:linktype="known" wx:pagename="Sequani" wx:page_id="582350" id="wx48">Sequani</a> en <a href="/wnl/Arverni" title="Arverni" wx:linktype="known" wx:pagename="Arverni" wx:page_id="191757" id="wx49">Arverni</a>, haalden misschien zelfs een aantal van 200.000 zielen.</p>

<p id="wx50">Deze vaak redelijk geciviliseerde en vermogende stamstaatjes waren zelfs veelal naar Romeins model ontwikkeld van tribale hoofdmanschappen tot aristocratische republieken; als er koningen waren, was hun macht niet onbeperkt. De aristocratie van grondbezitters had de meeste macht, maar moest wel rekening houden met volksvergaderingen waarin de vrije boeren - de kern van het stamleger - vertegenwoordigd waren. Een andere invloedrijke groep was de priesterklasse der <a href="/wnl/Dru%C3%AFden" title="Druïden" wx:linktype="known" wx:pagename="Druïden" wx:page_id="95113" id="wx51">druïden</a>. De Galliërs leefden grotendeels van akkerbouw en veeteelt.</p>

<p id="wx52">De Romeinen respecteerden en vreesden de Gallische en Germaanse stammen. In <a href="/wnl/109_v.Chr." title="109 v.Chr." wx:linktype="known" wx:pagename="109_v.Chr." wx:page_id="110790" id="wx53">109 v.Chr.</a>, slechts vijftig jaar eerder, waren Germaanse stammen het Italische schiereiland binnengevallen, die pas na enkele uitermate zware, bloedige veldslagen en ten koste van vele Romeinse manschappen waren overwonnen onder de Romeinse generaal Gaius Marius - oom van Julius Caesar. Zeer recentelijk waren de Germaanse <a href="/wnl/Suevi" title="Suevi" wx:linktype="known" wx:pagename="Suevi" wx:page_id="280282" id="wx54">Suevi</a> Gallië binnengetrokken onder hun leider <a href="/wnl/Ariovistus" title="Ariovistus" wx:linktype="known" wx:pagename="Ariovistus" wx:page_id="161153" id="wx55">Ariovistus</a>. Het leek er op dat de stammen zich weer gingen verplaatsen.</p>

<a id="De_eerste_twee_oorlogsjaren" name="De_eerste_twee_oorlogsjaren"/>
</wx:section><wx:section level="2" title="De eerste twee oorlogsjaren" id="wxsec3"><h2 id="wx56">De eerste twee oorlogsjaren</h2>

<p id="wx57">Tegen 61 v. Chr. ontwikkelde <a href="/wnl/Orgetorix" title="Orgetorix" wx:linktype="known" wx:pagename="Orgetorix" wx:page_id="190859" id="wx58">Orgetorix</a>, een vooraanstaand edelman van de Keltische <a href="/wnl/Helveti%C3%ABrs" title="Helvetiërs" wx:linktype="known" wx:pagename="Helvetiërs" wx:page_id="416156" id="wx59">Helvetiërs</a>, in het geheim en samen met leiders van de Aedui en de Sequani een plan om zijn volk uit het het huidige <a href="/wnl/Zwitserland" title="Zwitserland" wx:linktype="known" wx:pagename="Zwitserland" wx:page_id="6803" id="wx60">Zwitserland</a> naar de kust van de <a href="/wnl/Atlantische_Oceaan" title="Atlantische Oceaan" wx:linktype="known" wx:pagename="Atlantische_Oceaan" wx:page_id="26" id="wx61">Atlantische Oceaan</a> te migreren. Zij zouden gezamenlijk over de macht over hun stammen grijpen en over heel Gallië heersen. De Helvetiërs kwamen in 58 v.Chr. achter dit plan en berechtten Orgetorix, die de dood vond. Daarop namen de Helvetiërs, toch ontevreden over hun beperkte positie tussen Germaanse Sueven, Romeinen en Gallische Sequani, het plan van Orgetorix over en begonnen hun volksverhuizing naar het westen naar het stamgebied van de <a href="/wnl/Santones" title="Santones" wx:linktype="known" wx:pagename="Santones" wx:page_id="845980" id="wx62">Santones</a>, ten noorden van de monding van de <a href="/wnl/Garonne" title="Garonne" wx:linktype="known" wx:pagename="Garonne" wx:page_id="176524" id="wx63">Garonne</a>. Dit zou de verhuizing van misschien wel ruim een kwart miljoen mensen met zich meebrengen, hetgeen grote opschudding zou veroorzaken in het hele doorgangsgebied. Daarbij kwam dat de route voor een deel via Genève door de Romeinse provincie <a href="/wnl/Gallia_Narbonensis" title="Gallia Narbonensis" wx:linktype="known" wx:pagename="Gallia_Narbonensis" wx:page_id="120674" id="wx64">Gallia Narbonensis</a> zou voeren, een van de provincies waarvan <a href="/wnl/Julius_Caesar" title="Julius Caesar" wx:linktype="known" wx:pagename="Julius_Caesar" wx:page_id="6606" id="wx65">Caesar</a> proconsul was. Deze achtte het in het belang van Rome om een dergelijke volksverhuizing te verhinderen.</p>

<p id="wx66">Caesar versperde de Helvetiërs met een sterk leger de weg en versloeg ze volkomen. Een groot deel van het volk werd afgeslacht. De overlevenden moesten naar hun oude gebied terug keren. Alleen een betrekkelijk kleine aan de Helvetiërs gelieerde stam, een afdeling van het grote Keltische volk der <a href="/wnl/Boii" title="Boii" wx:linktype="known" wx:pagename="Boii" wx:page_id="197637" id="wx67">Boii</a> in <a href="/wnl/Bohemen" title="Bohemen" wx:linktype="known" wx:pagename="Bohemen" wx:page_id="18506" id="wx68">Bohemen</a>, kreeg van Caesar toestemming om zich in Centraal-Gallië te vestigen.</p>

<p id="wx69">Nog in hetzelfde jaar kreeg Caesar een verzoek van het Gallische volk der <a href="/wnl/Aedui" title="Aedui" wx:linktype="known" wx:pagename="Aedui" wx:page_id="161134" id="wx70">Aedui</a> om hun steun te verlenen tegen hun buren en rivalen, de <a href="/wnl/Sequani" title="Sequani" wx:linktype="known" wx:pagename="Sequani" wx:page_id="582350" id="wx71">Sequani</a>, die ook de leider van een Germaanse krijgersbende in dienst hadden, <a href="/wnl/Ariovistus" title="Ariovistus" wx:linktype="known" wx:pagename="Ariovistus" wx:page_id="161153" id="wx72">Ariovistus</a>, een edelman van het Germaanse volk der <a href="/wnl/Sueven" title="Sueven" wx:linktype="known" wx:pagename="Sueven" wx:page_id="163517" id="wx73">Sueven</a>. Caesar heeft in zijn verslag over de oorlog het gevaar van een dreigende Germaanse invasie in Gallië om propagandistische redenen stellig wat aangedikt, maar enige reden voor een dergelijke vrees was er zeker wel.</p>

<p id="wx74">In elk geval slaagde Caesar er in de Sequani en hun Germaanse bondgenoten te verslaan en Ariovistus te dwingen om zich met zijn krijgers ten oosten van de Rijn terug te trekken. Het gevolg van deze twee spectaculaire overwinningen was dat een groot deel van de stammen van Centraal-Gallië zich nu genoopt zagen om “bondgenootschappen” met Caesar te sluiten, waarmee ze zich in feite aan de Romeinen onderwierpen.</p>

<p id="wx75">In het jaar 57 v Chr. ging Caesar zich bemoeien met conflicten tussen de verschillende stammen der <a href="/wnl/Belgen" title="Belgen" wx:linktype="known" wx:pagename="Belgen" wx:page_id="55887" id="wx76">Belgen</a>, een ondergroep van de Galliërs die een gebied in Noord-Frankrijk, België en Zuid-Nederland bewoonde, dat aanmerkelijk groter was dan het huidige België. Volgens Caesar waren de Belgen van alle Galliërs het dapperste, omdat zij weinig contact hadden met handelaars uit het Middellandse Zeegebied, die luxeartikelen importeerden waarvan men "verwijfd" raakt en omdat zij zich regelmatig moesten verweren tegen de buitengewoon ruige Germanen aan de andere kant van de Rijn.</p>

<p id="wx77">Allereerst onderwierp Caesar enkele Zuid-Belgische stammen, zoals de <a href="/wnl/Remi" title="Remi" wx:linktype="known" wx:pagename="Remi" wx:page_id="641790" id="wx78">Remi</a>, de <a href="/wnl/Suessiones" title="Suessiones" wx:linktype="known" wx:pagename="Suessiones" wx:page_id="834832" id="wx79">Suessiones</a> en de <a href="/wnl/Bellovaci" title="Bellovaci" wx:linktype="known" wx:pagename="Bellovaci" wx:page_id="888841" id="wx80">Bellovaci</a>. Vervolgens kreeg hij het aan de stok met de <a href="/wnl/Nervi%C3%ABrs" title="Nerviërs" wx:linktype="known" wx:pagename="Nerviërs" wx:page_id="59449" id="wx81">Nerviërs</a>, een volk dat ruwweg het gebied van Henegouwen en Zuid-Brabant bewoonde. Aan de rivier de Sabis (Selle [M.-A. Arnould] of Samme [H. Rombaut]) moest het Romeinse leger het hoofd bieden aan een onstuimige aanval van de Nerviërs. Het Romeinse leger geraakte in ernstige moeilijkheden, maar Caesar hield het hoofd koel en slaagde erin een succesvol tegenoffensief te starten en de Nerviërs een definitieve nederlaag toe te brengen. Een groot deel van het Nervische leger liet het leven op het slagveld - volgens Caesar sneuvelden er ongeveer 60.000 Nervische krijgers, een mogelijk overdreven hoge schatting, om te verbloemen dat het Romeinse leger nipt aan een ramp was ontsnapt.</p>

<a id="Het_derde_en_vierde_oorlogsjaar" name="Het_derde_en_vierde_oorlogsjaar"/>
</wx:section><wx:section level="2" title="Het derde en vierde oorlogsjaar" id="wxsec4"><h2 id="wx82">Het derde en vierde oorlogsjaar</h2>

<p id="wx83">In de winter van 57 op 56 v Chr. trok Caesar, zoals dat gebruikelijk was, zijn troepen terug in winterkwartieren aan beide zijden van de Alpen. Eén legioen, onder leiding van commandant Galba, legerde hij in Octodurus, het huidige <a href="/wnl/Martigny_%28Zwitserland%29" title="Martigny (Zwitserland)" wx:linktype="known" wx:pagename="Martigny_(Zwitserland)" wx:page_id="518993" id="wx84">Martigny</a> in het Zwitserse kanton <a href="/wnl/Wallis_%28kanton%29" title="Wallis (kanton)" wx:linktype="known" wx:pagename="Wallis_(kanton)" wx:page_id="15440" id="wx85">Valais</a>, om de Alpenpassen te bewaken en daarmee de verbinding tussen de provincies <a href="/wnl/Gallia_Narbonensis" title="Gallia Narbonensis" wx:linktype="known" wx:pagename="Gallia_Narbonensis" wx:page_id="120674" id="wx86">Gallia Narbonensis</a> en <a href="/wnl/Gallia_Cisalpina" title="Gallia Cisalpina" wx:linktype="known" wx:pagename="Gallia_Cisalpina" wx:page_id="120662" id="wx87">Gallia Cisalpina</a> open te houden. Door een felle opstand van drie bergstammen, de <a href="/wnl/Seduni" class="new" title="Seduni" wx:linktype="unknown" wx:pagename="Seduni" id="wx88">Seduni</a>, <a href="/wnl/Nantuates" class="new" title="Nantuates" wx:linktype="unknown" wx:pagename="Nantuates" id="wx89">Nantuates</a> en <a href="/wnl/Veragri" class="new" title="Veragri" wx:linktype="unknown" wx:pagename="Veragri" id="wx90">Veragri</a> wordt het Romeinse legioen in ernstige moeilijkheden gebracht. De Romeinen slagen erin de aanval op hun kamp af te slaan, maar Galba besluit zijn legioen toch maar naar veiliger streken terug te trekken. Caesar – handige propagandist als hij was – beschrijft het voorval alsof het een grote Romeinse overwinning was.</p>

<p id="wx91">In zijn campagne van het jaar 56 v.Chr. richtte Caesar zijn aandacht op de stammen langs de kust van de Atlantische Oceaan, en in het bijzonder de <a href="/wnl/Veneti" title="Veneti" wx:linktype="known" wx:pagename="Veneti" wx:page_id="936519" id="wx92">Veneti</a> in <a href="/wnl/Armorica" title="Armorica" wx:linktype="known" wx:pagename="Armorica" wx:page_id="350244" id="wx93">Armorica</a> (het huidige Bretagne), die met een aantal buurstammen een anti-Romeinse federatie hadden gevormd. Het kustvolk der Veneti beschikte overeen flink aantal tamelijk grote schepen, die een geduchte oorlogsvloot vormden, en Caesar kwam tot de conclusie dat hij hun verzet alleen zou kunnen breken als hijzelf ook over een sterke vloot zou beschikken.</p>

<p id="wx94">Aan de monding van de <a href="/wnl/Garonne" title="Garonne" wx:linktype="known" wx:pagename="Garonne" wx:page_id="176524" id="wx95">Garonne</a> liet hij deze vloot bouwen en hij slaagde daarmee om in een zeeslag de vloot der Veneti te vernietigen. Het volk werd zwaar gestraft. Caesar liet de hele aristocratie om het leven brengen. Een groot deel van het volk werd in slavernij afgevoerd.</p>

<p id="wx96">Bij de andere stammen in West-Gallië zat de schrik er nu goed in en zij onderwierpen zich aan Caesar. Alleen de <a href="/wnl/Morini_%28stam%29" title="Morini (stam)" wx:linktype="known" wx:pagename="Morini_(stam)" wx:page_id="320172" id="wx97">Morini</a> en <a href="/wnl/Menapi%C3%ABrs" title="Menapiërs" wx:linktype="known" wx:pagename="Menapiërs" wx:page_id="169055" id="wx98">Menapiërs</a>, die zich in hun moerasrijke kustgebieden goed kunnen verschuilen, weigeren zich aan Caesar te onderwerpen.</p>

<p id="wx99">In het vierde oorlogsjaar (55 v.Chr.) ondernam Caesar een tocht ten oosten van de Rijn om de Germanen door Romeins machtsvertoon duidelijk te maken dat zij in Gallië niets te zoeken hadden. Caesar liet daartoe een houten brug over de Rijn bouwen. Hij kwam spoedig tot de conclusie dat een definitieve overwinning op de Germanen in hun woeste, grotendeels met dichte wouden bedekte land niet eenvoudig zou zijn. Hij nam daarom genoegen met dit machtsvertoon.</p>

<p id="wx100">Hetzelfde jaar nog ondernam hij een expeditie naar <a href="/wnl/Britannia" title="Britannia" wx:linktype="known" wx:pagename="Britannia" wx:page_id="94070" id="wx101">Britannia</a>, om soortgelijke redenen als zijn tocht over de Rijn. De stammen in West-Gallië onderhielden namelijk nauwe contacten met de nauw aan hen verwante Keltische stammen aan de andere kant van het <a href="/wnl/Het_Kanaal" title="Het Kanaal" wx:linktype="known" wx:pagename="Het_Kanaal" wx:page_id="5427" id="wx102">Kanaal</a>. Ook hier kwam Caesar tot de conclusie dat de tijd nog niet rijp was voor een definitieve verovering van dit gebied. Caesar was nogal onder de indruk van een “geheim wapen” van de Britten <i id="wx103">(in feite een oud wapen dat in het Middellandse Zeegebied in vergetelheid was geraakt)</i>: strijdwagens met messen aan de wielen.</p>

<p id="wx104">De campagnes van 56 v.Chr. en 55 v.Chr. zijn door de eeuwen heen nogal controversieel geweest onder de historici, en dat was eigenlijk ook het geval met Caesars tijdgenoten. Zijn politieke tegenstanders bekritiseerden de risico's die Caesar nam en het feit dat hij met de verovering vooral een versterkingen van zijn eigen politieke positie beoogde. Moderne historici zijn verdeeld in critici van Caesars flagrant imperialistische politiek en zij die deze verdedigen met het argument dat de Romeinse verovering veel voordelen met zich mee gebracht heeft voor de Galliërs: ongeveer vier eeuwen van zelden onderbroken vrede en overname van de hogere Romeinse cultuur.</p>

<a id="Opstanden_en_consolidatie_van_de_Romeinse_macht" name="Opstanden_en_consolidatie_van_de_Romeinse_macht"/>
</wx:section><wx:section level="2" title="Opstanden en consolidatie van de Romeinse macht" id="wxsec5"><h2 id="wx105">Opstanden en consolidatie van de Romeinse macht</h2>

<p id="wx106">Even leek het er op dat nagenoeg alle verzet in Gallië tegen de Romeinen gebroken was. Maar ondergronds smeulde het verzet, dat in de winter van <a href="/wnl/54_v.Chr." title="54 v.Chr." wx:linktype="known" wx:pagename="54_v.Chr." wx:page_id="19795" id="wx107">54 v.Chr.</a> op <a href="/wnl/53_v.Chr." title="53 v.Chr." wx:linktype="known" wx:pagename="53_v.Chr." wx:page_id="34356" id="wx108">53 v.Chr.</a> tot uitbarsting kwam in een aantal felle opstanden. In het Belgische gebied liet <a href="/wnl/Ambiorix" title="Ambiorix" wx:linktype="known" wx:pagename="Ambiorix" wx:page_id="34931" id="wx109">Ambiorix</a>, de leider van de <a href="/wnl/Eburonen" title="Eburonen" wx:linktype="known" wx:pagename="Eburonen" wx:page_id="41217" id="wx110">Eburonen</a> <i id="wx111">(een stam die deels in de huidige provincie Limburg, deels in de provincie Luik woonde)</i>, <a href="/wnl/Quintus_Titurius_Sabinus" title="Quintus Titurius Sabinus" wx:linktype="known" wx:pagename="Quintus_Titurius_Sabinus" wx:page_id="1094596" id="wx112">Sabinus</a> en <a href="/wnl/Lucius_Aurunculeius_Cotta" title="Lucius Aurunculeius Cotta" wx:linktype="known" wx:pagename="Lucius_Aurunculeius_Cotta" wx:page_id="1094593" id="wx113">Cotta</a>, de bevelhebbers van een in zijn winterkwartier vertoevend Romeins garnizoen van 1 ½ legioen weten dat “alle Galliërs” tegen de Romeinen in opstand waren gekomen. Hij was echter bereid de Romeinse troepen zich ongehinderd uit zijn stamgebied te laten terugtrekken. De Romeinse bevelhebbers lieten zich misleiden en voerden hun troepen uit het beveiligde kamp, recht in een hinderlaag, waar de gehele strijdmacht door de Eburonen werd vernietigd. Dit was de ernstigste nederlaag die de Romeinen tijdens de Gallische oorlog zouden lijden.</p>

<p id="wx114">Een garnizoen aangevoerd door <a href="/wnl/Quintus_Tullius_Cicero" title="Quintus Tullius Cicero" wx:linktype="known" wx:pagename="Quintus_Tullius_Cicero" wx:page_id="526991" id="wx115">Quintus Tullius Cicero</a>, een jongere broer van de beroemde <a href="/wnl/Marcus_Tullius_Cicero" title="Marcus Tullius Cicero" wx:linktype="known" wx:pagename="Marcus_Tullius_Cicero" wx:page_id="40452" id="wx116">redenaar</a>, liet zich niet in een hinderlaag lokken en bood moedig tegenstand vanuit zijn versterkte winterkamp. De Romeinse troepen kregen het hard te verduren tegen een veel grotere strijdmacht, samengesteld uit diverse Belgische stammen, maar ze hielden stand. Ten slotte kwam Caesar met versterkingen aanrukken om het in grote nood verkerende garnizoen te ontzetten. De rest van het jaar 53 v.Chr. hield Caesar zich bezig met strafexpedities tegen de opstandige stammen. Ten aanzien van de Eburonen schrijft hij in zijn verslag over de Gallische oorlog laconiek: <i id="wx117">“Caesar was van mening dat dit volk moest worden vernietigd”</i>. En dat gebeurde ook. De Eburonen werden nagenoeg volledig uitgeroeid. Ambiorix vluchtte naar Germaanse vrienden aan de overzijde van de Rijn. De Romeinen hebben hem nooit te pakken gekregen.</p>

<p id="wx118">De felle opstand der Belgen bleek een voorspel te zijn van een nog grotere opstand het volgende jaar, waaraan bijna alle Gallische stammen deelnamen. Zelfs de <a href="/wnl/Haedui" title="Haedui" wx:linktype="known" wx:pagename="Haedui" wx:page_id="183630" id="wx119">Haedui</a>, die van oudsher bondgenoten van de Romeinen waren geweest, begonnen de toegenomen macht van de Romeinen nu als bedreigend te voelen en sloten zich bij de opstand aan. De opstand werd geleid door <a href="/wnl/Vercingetorix" title="Vercingetorix" wx:linktype="known" wx:pagename="Vercingetorix" wx:page_id="59131" id="wx120">Vercingetorix</a>, een stamhoofd van de <a href="/wnl/Arverni" title="Arverni" wx:linktype="known" wx:pagename="Arverni" wx:page_id="191757" id="wx121">Arverni</a> uit het bergland van <a href="/wnl/Auvergne" title="Auvergne" wx:linktype="known" wx:pagename="Auvergne" wx:page_id="53121" id="wx122">Auvergne</a>.</p>

<p id="wx123">Vercingetorix begreep dat de Romeinen door hun betere organisatie in een geregelde veldslag vrijwel verzekerd waren van de overwinning. Hij overtuigde de andere Galliërs ervan dat zij een andere tactiek moesten volgen, die van <a href="/wnl/Guerrilla" title="Guerrilla" wx:linktype="known" wx:pagename="Guerrilla" wx:page_id="50045" id="wx124">guerrilla</a> en <a href="/wnl/Verschroeide_aarde" title="Verschroeide aarde" wx:linktype="known" wx:pagename="Verschroeide_aarde" wx:page_id="221292" id="wx125">verschroeide aarde</a>, om de Romeinse troepen het leven zo zuur te maken dat ze gedwongen zouden worden Gallië te verlaten.</p>

<p id="wx126">Caesar zelf bevond zich, toen de opstand uitbrak, in Italië. Hij keert onmiddellijk terug naar Gallië om de toestand weer onder controle te krijgen. Een eerste Romeinse succes, de verovering van de stad <a href="/wnl/Avaricum" class="new" title="Avaricum" wx:linktype="unknown" wx:pagename="Avaricum" id="wx127">Avaricum</a>, werd echter gevolgd door een Romeinse nederlaag bij <a href="/wnl/Gergovia" title="Gergovia" wx:linktype="known" wx:pagename="Gergovia" wx:page_id="191702" id="wx128">Gergovia</a>. Caesar liet zich hierdoor echter niet ontmoedigen en zette de achtervolging in van Vercingetorix, die hij wist in te sluiten in de vesting van <a href="/wnl/Alesia" title="Alesia" wx:linktype="known" wx:pagename="Alesia" wx:page_id="1159538" id="wx129">Alesia</a>. Een groot leger, samengesteld uit krijgers van een groot aantal stammen, probeerde Alesia te ontzetten. De Romeinen bouwen echter een dubbele omwalling: een binnenring tegen de belegerden in de stad, een buitenring tegen het ontzettingsleger. Caesar beweerde dat het ontzettingsleger 250.000 man sterk was. Dat is vrijwel zeker overdreven, maar misschien waren het er wel bijna 100.000. Het ontzettingsleger werd echter afgeslagen en Alesia moet capituleren. Veringetorix werd krijgsgevangen gemaakt, en zou uiteindelijk in Rome gewurgd worden.</p>

<p id="wx130">Hiermee is het weerstandsvermogen van de Galliërs gebroken. Wel moesten er in het jaar daarna (<a href="/wnl/51_v.Chr." title="51 v.Chr." wx:linktype="known" wx:pagename="51_v.Chr." wx:page_id="51351" id="wx131">51 v.Chr.</a>) nog een aantal weerstandscentra worden vernietigd. Ook in de decennia erna zouden er in Gallië af en toe nog opstanden uitbreken, maar het Romeinse gezag werd nooit meer serieus bedreigd.</p>

<a id="Factoren_die_de_Romeinse_verovering_begunstigden" name="Factoren_die_de_Romeinse_verovering_begunstigden"/>
</wx:section><wx:section level="2" title="Factoren die de Romeinse verovering begunstigden" id="wxsec6"><h2 id="wx132">Factoren die de Romeinse verovering begunstigden</h2>

<p id="wx133">Het Romeinse succes in de Gallische oorlog was voor een niet onbelangrijk deel een gevolg van het militaire en politieke talent van Julius Caesar, die op kritieke momenten altijd het hoofd koel wist te houden en er het grootste deel van de tijd in slaagde om zijn tegenstanders in voldoende mate verdeeld te houden, zodat hij steeds tegelijkertijd slechts een beperkt aantal stammen hoefde te bevechten, terwijl andere stammen hem steunden met hulptroepen en voedselvoorziening. Caesar deed aan systematische vergaring van inlichtingen over de zwakke punten van zijn vijanden, hun onderlinge verdeeldheid, enzovoorts.</p>

<p id="wx134">Een niet onaanzienlijk deel van Caesars troepen bestond uit Galliërs van stammen die zich met hem hadden verbonden. Bovendien waren zijn “Romeinse” troepen voor het grootste deel gerekruteerd uit de provincies <a href="/wnl/Gallia_Cisalpina" title="Gallia Cisalpina" wx:linktype="known" wx:pagename="Gallia_Cisalpina" wx:page_id="120662" id="wx135">Gallia Cisalpina</a> en <a href="/wnl/Gallia_Narbonensis" title="Gallia Narbonensis" wx:linktype="known" wx:pagename="Gallia_Narbonensis" wx:page_id="120674" id="wx136">Gallia Narbonensis</a>, waar een groot deel van de bevolking van Gallische oorsprong was en beide talen beheerste. Sommige historici hebben daarom wel – met enige overdrijving - de Gallische oorlog een “onderlinge oorlog tussen Galliërs” genoemd, tussen “vrije Galliërs” en “door Rome georganiseerde Galliërs”. In die omstandigheden wekt het ook geen verbazing dat Caesar nooit gebrek had aan tolken om zich voor de Galliërs verstaanbaar te maken. <i id="wx137">(Het Gallisch was geen uniforme taal, maar er bestond waarschijnlijk wel een redelijke onderlinge verstaanbaarheid tussen de verschillende dialecten. Ook het overleg tussen Caesar en de Germaanse leider Ariovistus, die vele jaren “Gallische ervaring” had en ten minste één Gallische bijvrouw bezat, verliep probleemloos via een Gallische tolk)</i>.</p>

<p id="wx138">Caesars Gallische tegenstanders hadden in militair opzicht ernstige tekortkomingen vergeleken met de Romeinse soldaten. De Galliërs waren in staat grote legermachten op de been te brengen, maar het ontbrak hun aan flexibiliteit in de tactiek en aan discipline. De Gallische troepen waren geen beroepssoldaten. De kwaliteit van hun bewapening liep sterk uiteen. De Gallische wapensmeden waren bekwame vaklui en de Gallische edellieden beschikten ongetwijfeld over uitstekende wapenrustingen, maar de gewone boeren waren meestal te licht bewapend om effectief weerstand te kunnen bieden aan de uitstekend bewapende en tamelijk zwaar bepantserde Romeinse legioensoldaten.</p>

<p id="wx139">Deze tekortkomingen werden slechts zeer ten dele gecompenseerd door de grote krijgshaftigheid van de Galliërs en hun beruchte <b id="wx140">“<a href="/wnl/Furor_Gallicus" class="new" title="Furor Gallicus" wx:linktype="unknown" wx:pagename="Furor_Gallicus" id="wx141">furor Gallicus</a>”</b> (Gallische strijdwoede). Hun tactiek beperkte zich doorgaans tot een verwoede frontale aanval, die van veel krijgsgeschreeuw vergezeld ging. Menig tegenstander raakte daardoor in paniek. Als dat lukte, was deze tactiek zeer succesvol. Tegen de Romeinse “militaire professionals” was dat echter maar zelden het geval.</p>

<a id="Gevolgen_van_de_oorlog" name="Gevolgen_van_de_oorlog"/>
</wx:section><wx:section level="2" title="Gevolgen van de oorlog" id="wxsec7"><h2 id="wx142">Gevolgen van de oorlog</h2>

<p id="wx143">Voor Caesar zelf betekende de oorlog een grote winst aan kapitaal (oorlogsbuit), invloed (een leger van enkele tienduizenden beproefde veteranen) en aanzien <i id="wx144">(de Romeinen hadden nog herinneringen aan het trauma van de verwoesting van Rome in <a href="/wnl/387_v.Chr." title="387 v.Chr." wx:linktype="known" wx:pagename="387_v.Chr." wx:page_id="67223" id="wx145">387 v.Chr.</a> door Galliërs; de man die erin slaagde deze "woestelingen" te onderwerpen moest dus wel een buitengewoon leider zijn)</i>. Caesar heeft tijdens zijn machtsstrijd met Pompeius hiervan buitengewoon geprofiteerd.</p>

<p id="wx146">Op wat langere termijn zou Gallië veel voordeel hebben van de <a href="/wnl/Pax_Romana" title="Pax Romana" wx:linktype="known" wx:pagename="Pax_Romana" wx:page_id="66942" id="wx147">Pax Romana</a> en de nauwere contacten met de in veel opzichten superieure Romeins-Hellenistische beschaving. Het was de Gallische adel die al in de eerste twee generaties na de verovering de Romeinse cultuur van harte ging omhelzen. Deze klasse kon in de langdurige periode van vrede tot aanzienlijke rijkdom komen en dan was het overnemen van de levensstijl van een Romeins aristocraat wel zo aantrekkelijk.</p>

<p id="wx148">Er wordt vaak beweerd dat Gallië na de verovering snel "geromaniseerd" werd. Dat geldt zeker voor de Gallische adel. En in de tweede plaats ook voor de stadsbevolking, die eigenlijk pas in de Romeinse tijd begon te ontstaan. De Galliërs kenden wel <a href="/wnl/Oppidum" title="Oppidum" wx:linktype="known" wx:pagename="Oppidum" wx:page_id="189843" id="wx149">oppida</a>, vluchtburchten, maar die hadden geen grote permanente bevolking. Veel van die oppida zouden nu tot echte steden uitgroeien, die ten volle zouden deelnemen aan de Romeinse beschaving.</p>

<p id="wx150">Voor de massa der boeren, minstens 80 % van de bevolking, waren de veranderingen minder drastisch en niet zonder meer ten goede. Zij profiteerden natuurlijk van het einde van de onophoudelijke stamoorlogen. Daar stond tegenover dat ze nog meer in de macht geraakten van de adel dan voorheen. Hun positie leek wel veel op die van <a href="/wnl/Horigen" title="Horigen" wx:linktype="known" wx:pagename="Horigen" wx:page_id="306438" id="wx151">horigen</a>. Ook zij zouden op den duur veel van de Romeinse cultuur overnemen, maar wel veel langzamer. Er ontwikkelde een zogeheten <a href="/wnl/Gallo-Romeinse_periode" title="Gallo-Romeinse periode" wx:linktype="known" wx:pagename="Gallo-Romeinse_periode" wx:page_id="231807" id="wx152">Galloromaanse</a> cultuur. De taalkundige romanisering ging niet van de ene dag op de andere. Binnen enkele generaties waren de aristocratie en de stadsbevolking voor het grootste deel tweetalig geworden. De boerenbevolking is echter nog heel lang Gallisch blijven spreken. Het zou na de verovering nog ongeveer vier eeuwen duren voordat de grote meerderheid van de plattelandsbevolking op het Latijn (of liever gezegd op dialecten van het <a href="/wnl/Vulgair_Latijn" title="Vulgair Latijn" wx:linktype="known" wx:pagename="Vulgair_Latijn" wx:page_id="231842" id="wx153">Vulgair Latijn</a>) zou overgegaan.</p>

<p id="wx154">De Gallische priesters ofwel <a href="/wnl/Dru%C3%AFde" title="Druïde" wx:linktype="known" wx:pagename="Druïde" wx:page_id="57563" id="wx155">druïden</a> waren het meest verbitterd over de Romeinse verovering. Zij werden buiten de wet gesteld, omdat de Romeinen (niet zonder reden) vermoedden dat zij de grootste hinderpaal zouden zijn voor de verspreiding van de Romeinse cultuur.</p>

<p id="wx156">Op korte termijn waren de gevolgen van de oorlog voor de Gallische bevolking <b id="wx157">rampzalig</b>. De Grieks-Romeinse geschiedschrijver <a href="/wnl/Dionysius_van_Halicarnassus" title="Dionysius van Halicarnassus" wx:linktype="known" wx:pagename="Dionysius_van_Halicarnassus" wx:page_id="61167" id="wx158">Dionysius van Halicarnassus</a> beweert dat Caesars soldaten 1 miljoen Galliërs zouden hebben gedood en 1 miljoen in slavernij afgevoerd. Misschien zijn die cijfers wat te hoog. Maar dat van de misschien 6 miljoen inwoners van het tevoren vrije Gallië <i id="wx159">(dus zonder <a href="/wnl/Gallia_Narbonensis" title="Gallia Narbonensis" wx:linktype="known" wx:pagename="Gallia_Narbonensis" wx:page_id="120674" id="wx160">Gallia Narbonensis</a>)</i> een kwart zou zijn gedood of tot slavernij zou zijn gebracht, lijkt wel een geloofwaardige schatting. Het zou minstens een halve eeuw duren voordat de bevolking zich van deze klap zou hebben hersteld. Sommige stammen, zoals de <a href="/wnl/Eburonen" title="Eburonen" wx:linktype="known" wx:pagename="Eburonen" wx:page_id="41217" id="wx161">Eburonen</a>, waren volledig uitgeroeid. Van andere stammen, zoals de <a href="/wnl/Helveti%C3%ABrs" title="Helvetiërs" wx:linktype="known" wx:pagename="Helvetiërs" wx:page_id="416156" id="wx162">Helvetiërs</a>, <a href="/wnl/Nervi%C3%ABrs" title="Nerviërs" wx:linktype="known" wx:pagename="Nerviërs" wx:page_id="59449" id="wx163">Nerviërs</a> en <a href="/wnl/Veneti" title="Veneti" wx:linktype="known" wx:pagename="Veneti" wx:page_id="936519" id="wx164">Veneti</a>, was ruim de helft gedood of tot slaaf gemaakt. De meeste andere stammen hadden minder grote verliezen geleden. Maar het is begrijpelijk dat de schrik voor de Romeinen er voor lange tijd diep inzat...</p>

<wx:template id="wx_t1" pagename="Sjabloon:Wikisource" page_id="150960"/>
<div class="interProject" style="display:none" id="wx165"><a href="http://nl.wikisource.org/wiki/Nederlandse_vertaling_van_Commentarii_de_bello_Gallico" class="extiw" title="s:Nederlandse_vertaling_van_Commentarii_de_bello_Gallico" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="s:Nederlandse_vertaling_van_Commentarii_de_bello_Gallico" id="wx166">Wikisource</a></div>

<div class="interProjectTemplate" id="wx167">
<table class="toccolours" style="margin:1em auto -0.5em auto; clear:both; width:100%;" id="wx168">
<tr id="wx169">
<td width="40" id="wx170"><a href="/wnl/Afbeelding:Wikisource-logo.svg" title="Wikisource" wx:linktype="image" wx:pagename="Afbeelding:Wikisource-logo.svg" id="wx171"><img src="/wnl/Afbeelding:Wikisource-logo.svg" alt="Wikisource" width="25" id="wx172"/></a> </td>
<td id="wx173">
<p id="wx174">Bronnen die bij dit onderwerp horen, kan men vinden op de pagina <b id="wx175"><a href="http://nl.wikisource.org/wiki/Nederlandse_vertaling_van_Commentarii_de_bello_Gallico" class="extiw" title="s:Nederlandse_vertaling_van_Commentarii_de_bello_Gallico" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="s:Nederlandse_vertaling_van_Commentarii_de_bello_Gallico" id="wx176">Nederlandse vertaling van Commentarii de bello Gallico</a></b> op <a href="/wnl/Wikisource" title="Wikisource" wx:linktype="known" wx:pagename="Wikisource" wx:page_id="43653" id="wx177">Wikisource</a></p>
</td>
</tr>
</table>
</div>

<wx:templateend start="wx_t1"/>
<a id="Referenties" name="Referenties"/>
</wx:section><wx:section level="2" title="Referenties" id="wxsec8"><h2 id="wx178">Referenties</h2>

<ol class="references" id="wx179">
<li id="_note-0"><a href="#_ref-0" title="" wx:fragment="_ref-0" wx:linktype="noteref" id="wx180"><b id="wx181">^</b></a>
<p id="wx182">Dat de Balkan Caesars oorspronkelijke doel was, is beargumenteerd door verschillende geleerden: Penguin Classics <i id="wx183">The conquest of Gaul</i>: "Introduction", hoofdstuk 3 "The course of the war"</p>
</li>

<li id="_note-1"><a href="#_ref-1" title="" wx:fragment="_ref-1" wx:linktype="noteref" id="wx184"><b id="wx185">^</b></a> <i id="wx186">In the Name of Rome</i>
<p id="wx187">, hoofdstuk 8, "Caesar in Gaul" aan het einde van de paragraaf "Early life and career up to 58 BC"</p>
</li>

<li id="_note-2"><a href="#_ref-2" title="" wx:fragment="_ref-2" wx:linktype="noteref" id="wx188"><b id="wx189">^</b></a>
<p id="wx190">Meier (1995) blz. 204-223</p>
</li>
</ol>
</wx:section></wx:section></div>
<div id="wx_categorylinks">
<a href="/wnl/index.php?title=Speciaal:Categories&amp;article=Gallische_oorlog" title="Speciaal:Categories" wx:linktype="known" wx:pagename="Speciaal:Categories" id="wx191">Categorie</a>: <span dir="ltr" id="wx192"><a href="/wnl/Categorie:Romeinse_oorlog" title="Categorie:Romeinse oorlog" wx:linktype="known" wx:pagename="Categorie:Romeinse_oorlog" wx:page_id="194466" id="wx193">Romeinse oorlog</a></span></div>
<div id="wx_languagelinks">
in andere talen: <a href="http://bg.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D1%81%D0%BA%D0%B8_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B8" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="bg:Галски_войни" id="wx194">Български</a> | <a href="http://br.wikipedia.org/wiki/Brezel_Galia" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="br:Brezel_Galia" id="wx195">Brezhoneg</a> | <a href="http://da.wikipedia.org/wiki/Gallerkrigene" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="da:Gallerkrigene" id="wx196">Dansk</a> | <a href="http://de.wikipedia.org/wiki/Gallischer_Krieg" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="de:Gallischer_Krieg" id="wx197">Deutsch</a> | <a href="http://en.wikipedia.org/wiki/Gallic_Wars" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="en:Gallic_Wars" id="wx198">English</a> | <a href="http://eo.wikipedia.org/wiki/Ga%C5%ADla_Milito" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="eo:Gaŭla_Milito" id="wx199">Esperanto</a> | <a href="http://es.wikipedia.org/wiki/Guerra_de_las_Galias" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="es:Guerra_de_las_Galias" id="wx200">Español</a> | <a href="http://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%AC%D9%86%DA%AF%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C_%DA%AF%D8%A7%D9%84%DB%8C" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="fa:جنگ‌های_گالی" id="wx201">فارسی</a> | <a href="http://fi.wikipedia.org/wiki/Gallian_sota" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="fi:Gallian_sota" id="wx202">Suomi</a> | <a href="http://fr.wikipedia.org/wiki/Guerre_des_Gaules" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="fr:Guerre_des_Gaules" id="wx203">Français</a> | <a href="http://is.wikipedia.org/wiki/Gallastr%C3%AD%C3%B0in" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="is:Gallastríðin" id="wx204">Íslenska</a> | <a href="http://it.wikipedia.org/wiki/Conquista_della_Gallia" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="it:Conquista_della_Gallia" id="wx205">Italiano</a> | <a href="http://ja.wikipedia.org/wiki/%E3%82%AC%E3%83%AA%E3%82%A2%E6%88%A6%E4%BA%89" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="ja:ガリア戦争" id="wx206">日本語</a> | <a href="http://ko.wikipedia.org/wiki/%EA%B0%88%EB%A6%AC%EC%95%84_%EC%A0%84%EC%9F%81" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="ko:갈리아_전쟁" id="wx207">한국어</a> | <a href="http://la.wikipedia.org/wiki/Bellum_Gallicum" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="la:Bellum_Gallicum" id="wx208">Latina</a> | <a href="http://lt.wikipedia.org/wiki/Gal%C5%B3_karai" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="lt:Galų_karai" id="wx209">Lietuvių</a> | <a href="http://no.wikipedia.org/wiki/Gallerkrigen" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="no:Gallerkrigen" id="wx210">Norsk (bokmål)</a> | <a href="http://pl.wikipedia.org/wiki/Wojny_galijskie" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="pl:Wojny_galijskie" id="wx211">Polski</a> | <a href="http://pt.wikipedia.org/wiki/Guerras_da_G%C3%A1lia" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="pt:Guerras_da_Gália" id="wx212">Português</a> | <a href="http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%B0%D0%BB%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="ru:Галльская_война" id="wx213">Русский</a> | <a href="http://sv.wikipedia.org/wiki/Galliska_kriget" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="sv:Galliska_kriget" id="wx214">Svenska</a> | <a href="http://vi.wikipedia.org/wiki/Chi%E1%BA%BFn_tranh_x%E1%BB%A9_Gaule" class="external" wx:linktype="interwiki" wx:pagename="vi:Chiến_tranh_xứ_Gaule" id="wx215">Tiếng Việt</a></div>
</body>
<wx:templatearguments for="wx_t1"><wx:argument name="1">
<p id="wx216">Nederlandse vertaling van Commentarii de bello Gallico</p>
</wx:argument></wx:templatearguments>
</html>
