<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?>
<html xmlns="http://www.w3.org/1999/xhtml" xmlns:wx="http://ilps.science.uva.nl/WikiXML/wx" xml:lang="nl" lang="nl">
<head>
<title>Geuzen- en aanverwante penningen</title>
<meta name="wx_namespace" content="0"/>
<meta name="wx_pagename" content="Geuzen-_en_aanverwante_penningen"/>
<meta name="wx_page_id" content="143373"/>
</head>
<body>
<div id="wx_article">
<wx:section level="1" title="Geuzen- en aanverwante penningen" id="wxsec1"><h1 class="pagetitle" id="wx1">Geuzen- en aanverwante penningen</h1>

<p id="wx2">Tijdens de <a href="/wnl/Tachtigjarige_Oorlog" title="Tachtigjarige Oorlog" wx:linktype="known" wx:pagename="Tachtigjarige_Oorlog" wx:page_id="8896" id="wx3">Tachtigjarige Oorlog</a> ontstonden er een groot aantal verschillende <b id="wx4">geuzen- en aanverwante penningen</b>, zoals spot- en <a href="/wnl/Rekenpenning" title="Rekenpenning" wx:linktype="known" wx:pagename="Rekenpenning" wx:page_id="295541" id="wx5">(reken)penningen</a> met meestal een politieke achtergrond.</p>

<div id="wx_toc"/>

<a id="Troebelen" name="Troebelen"/>
<wx:section level="2" title="Troebelen" id="wxsec2"><h2 id="wx6">Troebelen</h2>

<p id="wx7">Als in 1555 <a href="/wnl/Filips_II_van_Spanje" title="Filips II van Spanje" wx:linktype="known" wx:pagename="Filips_II_van_Spanje" wx:page_id="29393" id="wx8">Filips II</a> zijn vader <a href="/wnl/Karel_V_van_het_Heilige_Roomse_Rijk" title="Karel V van het Heilige Roomse Rijk" wx:linktype="known" wx:pagename="Karel_V_van_het_Heilige_Roomse_Rijk" wx:page_id="5197" id="wx9">Karel V</a> opvolgt is het nog oorlog met Frankrijk. Na het beëindigen daarvan benoemt Filips II zijn halfzuster <a href="/wnl/Margaretha_van_Parma" title="Margaretha van Parma" wx:linktype="known" wx:pagename="Margaretha_van_Parma" wx:page_id="29520" id="wx10">Margaretha van Parma</a> tot landvoogdes over de Nederlanden en vertrekt naar Spanje. Overigens legt hij de macht bij de Consultá, gevormd door <a href="/wnl/Antoine_Perrenot_de_Granvelle" title="Antoine Perrenot de Granvelle" wx:linktype="known" wx:pagename="Antoine_Perrenot_de_Granvelle" wx:page_id="8355" id="wx11">de Granvelle</a>, <a href="/wnl/Viglius_van_Zuichem" title="Viglius van Zuichem" wx:linktype="known" wx:pagename="Viglius_van_Zuichem" wx:page_id="282325" id="wx12">Viglius</a> en <a href="/wnl/Karel_van_Berlaymont" title="Karel van Berlaymont" wx:linktype="known" wx:pagename="Karel_van_Berlaymont" wx:page_id="1185858" id="wx13">Berlaymont</a>.</p>

<p id="wx14">Voordat <a href="/wnl/De_Nederlandse_Opstand" title="De Nederlandse Opstand" wx:linktype="known" wx:pagename="De_Nederlandse_Opstand" wx:page_id="95783" id="wx15">De Opstand</a> begon, was er veel onrust door religieuze vervolgingen, versterkt door de voedselschaarste. De lage adel, net als het volk in vooral de zuidelijke Nederlanden relatief sterk verarmd, verenigde zich in 1565 in het <a href="/wnl/Eedverbond_der_Edelen" title="Eedverbond der Edelen" wx:linktype="known" wx:pagename="Eedverbond_der_Edelen" wx:page_id="588341" id="wx16">Compromis</a>, dat een gematigd programma, vooral gericht op verzachting van tegen hervormden gerichte plakkaten, opstelde. Begin april 1566 kwamen 400 van haar leden in Brussel bijeen en onder leiding van Brederode en Lodewijk van Nassau boden zij op 5 april een verzoekschrift, het "<a href="/wnl/Smeekschrift" title="Smeekschrift" wx:linktype="known" wx:pagename="Smeekschrift" wx:page_id="588359" id="wx17">Smeekschrift der edelen</a>", aan Margaretha aan. Daarbij zou een hoveling/adviseur - mogelijk Berlaymont, niet onwaarschijnlijk want <a href="/wnl/Antoine_Perrenot_de_Granvelle" title="Antoine Perrenot de Granvelle" wx:linktype="known" wx:pagename="Antoine_Perrenot_de_Granvelle" wx:page_id="8355" id="wx18">de Granvelle</a> zat in Spanje, sommige auteurs wijzen met stelligheid naar Berlaymont - spottend tegen Margaretha hebben gezegd "<i id="wx19">Ce ne sont que des gueux</i>", "<i id="wx20">het zijn maar bedelaars</i>".</p>

<p id="wx21">Drie dagen later, dus op 8 april 1566, hielden de edelen in Brussel in het paleis van de graaf van Culemborg een banket. Tijdens dat banket zouden ze op voorspraak van <a href="/wnl/Hendrik_van_Brederode" title="Hendrik van Brederode" wx:linktype="known" wx:pagename="Hendrik_van_Brederode" wx:page_id="1118136" id="wx22">Hendrik van Brederode</a> de oorspronkelijk als denigrerend ervaren betiteling <a href="/wnl/Geuzennaam" title="Geuzennaam" wx:linktype="known" wx:pagename="Geuzennaam" wx:page_id="51967" id="wx23">"Gueux"</a> als eretitel voor hun groep hebben gekozen.</p>

<p id="wx24">Als symboliek van het "bedelaar" zijn werden nappen en flessen, zoals echte bedelaars die bij zich droegen, gekozen en op de kleding gedragen; de bedeltas werd wat later op de waarschijnlijk eerste geuzenpenning afgebeeld.</p>

<p id="wx25">Dit was minder een excentrieke uiting van de lagere adel dan het oppikken van de toen algemene traditie van rolomkering als bij het <a href="/wnl/Carnaval" title="Carnaval" wx:linktype="known" wx:pagename="Carnaval" wx:page_id="12259" id="wx26">carnaval</a>. Een kostuum met enerzijds symbolen als bedelnappen en flesjes en zoals in het verdere zal worden behandeld met een lint met een zilveren of vergulde geuzenpenning om de hals moest onafhankelijkheid en dominantie tonen. Omdat ook bedelmonniken dezelfde attributen kenden kon de kledingsymboliek ook nog worden opgevat als bespotting van sommige kerkelijke autoriteiten.</p>

<p id="wx27">In de 16e eeuw was het in een aantal steden en heerlijkheden slechts mogelijk om met toestemmimg van bestuur of heer te bedelen. Vaak waren bedelaars dan verplicht om zichtbaar een uitgereikt tinnen of koperen plaatje te dragen. De relatie "bedelaar", "geus" en "penning" wordt steeds duidelijker.</p>

<a id="De_waarschijnlijk_eerste_politieke_geuzenpenning" name="De_waarschijnlijk_eerste_politieke_geuzenpenning"/>
</wx:section><wx:section level="2" title="De waarschijnlijk eerste politieke geuzenpenning" id="wxsec3"><h2 id="wx28">De waarschijnlijk eerste politieke geuzenpenning</h2>

<p id="wx29">Uit correspondentie tussen <a href="/wnl/Antoine_Perrenot_de_Granvelle" title="Antoine Perrenot de Granvelle" wx:linktype="known" wx:pagename="Antoine_Perrenot_de_Granvelle" wx:page_id="8355" id="wx30">de Granvelle</a> (in Madrid) en zijn secretaris Morillon (in Brussel) blijkt dat Jacques Jonghelinck, protegé van <a href="/wnl/Antoine_Perrenot_de_Granvelle" title="Antoine Perrenot de Granvelle" wx:linktype="known" wx:pagename="Antoine_Perrenot_de_Granvelle" wx:page_id="8355" id="wx31">de Granvelle</a>, <a href="/wnl/Medailleur" title="Medailleur" wx:linktype="known" wx:pagename="Medailleur" wx:page_id="1252960" id="wx32">medailleur</a> in één der bijgebouwen van het hof in het voorjaar van 1566 een kleine draagpenning heeft ontworpen en in versies van lood, tin, koper, zilver of goud heeft gegoten (versies in koper of tin zijn nu onbekend, een enkel exemplaar in lood komt voor, maar omdat lood zacht is, is het moeilijk om na zoveel eeuwen vast te stellen of het een origineel is of - veel waarschijnlijker - een latere kopie). Op 15 juni stuurt Morillon een loden exemplaar aan <a href="/wnl/Antoine_Perrenot_de_Granvelle" title="Antoine Perrenot de Granvelle" wx:linktype="known" wx:pagename="Antoine_Perrenot_de_Granvelle" wx:page_id="8355" id="wx33">de Granvelle</a> met de sneer dat er meer in lood worden gemaakt dan in de andere metalen, bovendien was hij kennelijk bedoeld voor armelui, want "<i id="wx34">affin peult-estre que les Geutz demeurent en leur qualité</i>", zoiets als "<i id="wx35">misschien om de penningkwaliteit voor Geuzen gepast te houden</i>". Met een aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid is een dergelijke penning in verguld zilver hieronder afgebeeld.</p>

<p id="wx36"><a href="/wnl/Afbeelding:Verguld_zilveren_Geuzenpenning_1566%2C_Jongelinck.JPG" title="" wx:linktype="image" wx:pagename="Afbeelding:Verguld_zilveren_Geuzenpenning_1566,_Jongelinck.JPG" id="wx37"><img src="/wnl/Afbeelding:Verguld_zilveren_Geuzenpenning_1566%2C_Jongelinck.JPG" alt="" width="680" id="wx38"/></a></p>

<p id="wx39">De zekerheid ontbreekt omdat er (nog) geen authentieke gedetailleerde omschrijving is gevonden, wel is op diverse schilderijen en prentwerk uit die tijd een penning met vergelijkbare grootte en voorstelling zichtbaar. De penning is beschreven in deel I van het standaardwerk van Mr. Gerard van Loon "Beschrijving der Nederlandsche Historipenningen: etc" 1713-1731 en heeft sindsdien de codering vL.I 85/84.5. Hij wordt gekwalificeerd als "zeldzaam tot zeer zeldzaam". De penning, het ovaal zonder draagoog is slechts 25,5 mm hoog, toont aan de voorzijde Philips II met in de afsnede 1566 en de omtekst "EN TOVT FIDELLES AV ROY"; aan de keerzijde een bedeltas met samengevouwen handen en de omtekst "IVSQVES A PORTER LA BESACE". De betekenis van de omteksten is zoiets als "In alles trouw aan de koning" "zelfs tot aan de bedelstaf". De penning werd gedragen aan een lint op de borst, en dus vooral door de edelen. Morillon vermeldt verder dat hun buurman de "tourneur", waarschijnlijk een houtbewerker/meubelmaker, veel houten napjes maakt die zo klein zijn dat de dames ze aan de oren dragen. Daarvan zijn overigens geen exemplaren bekend. Het is uit authentieke afbeeldingen gebleken dat enkele edelen aan het draaglint ook bedelnapjes en kalebasflesjes hadden bevestigd. Op de penning zijn vooral aan de keerzijde enkele kleine slijtplekjes van het verguldsel te zien, dit wijst op het dragen over een borstkuras.</p>

<p id="wx40">Ongeveer de helft van de bekende exemplaren heeft geen draagoog meer. Dat is er afgebroken in de late 17e of 18e eeuw, want veel penningverzamelaars uit die periode vonden een penning met draagoog niet "schoon" liggen in hun penningkabinet. Het museum "het Prinsenhof" te Delft heeft in 2003 een dergelijk exemplaar in verguld zilver verworven. Al vroeg in de 17e eeuw is er gebrek aan geuzenpenningen, immers als we de tachtigjarige oorlog aan het winnen gaan, komen er steeds meer geuzen. Al vanaf die tijd is deze penning door derden opnieuw gemaakt, maar dan te later de periode te minder gegoten en te meer geslagen. Het <a href="/wnl/SIMON_VAN_GIJN_-_museum_aan_huis" title="SIMON VAN GIJN - museum aan huis" wx:linktype="known" wx:pagename="SIMON_VAN_GIJN_-_museum_aan_huis" wx:page_id="445491" id="wx41">Simon van Gijn museum</a> te Dordrecht toonde in 2005 een 17e eeuws exemplaar, uit de collectie van het Rijksmuseum.</p>

<a id="Een_vroege_politieke_geuzenpenning_van_een_onbekende_medailleur" name="Een_vroege_politieke_geuzenpenning_van_een_onbekende_medailleur"/>
</wx:section><wx:section level="2" title="Een vroege politieke geuzenpenning van een onbekende medailleur" id="wxsec4"><h2 id="wx42">Een vroege politieke geuzenpenning van een onbekende medailleur</h2>

<p id="wx43">Morillon schrijft op 7 juli 1566 aan Granvelle dat hij boos was op Jonghelinck omdat hij de eerste geuzenpenning die hij had gemaakt had gebroken. Waarschijnlijk bedoelt Morillon dat Jonghelinck de gietmodellen had vernietigd. Maar Morillon dacht wel dat Jonghelinck hem opnieuw zou kunnen maken, hoewel hij aan de eerste versie vrijwel niets had verdiend. Het is (nog) niet bekend wie de medailleur is van de hieronder afgebeelde verguld zilveren gegoten geuzenpenning met de codering vL.I 85/84.4 en de kwalificatie "zeer zeldzaam".</p>

<div class="wx_image" wx:align="center" wx:thumb="thumb" id="wx44"><a href="/wnl/Afbeelding:2_Verguld_zilveren_Geuzenpenning_1566.jpg" title="Gegoten en verguld zilveren geuzenpenning 1566, door een (nog) onbekende medailleur" wx:linktype="image" wx:pagename="Afbeelding:2_Verguld_zilveren_Geuzenpenning_1566.jpg" id="wx45"><img src="/wnl/Afbeelding:2_Verguld_zilveren_Geuzenpenning_1566.jpg" alt="Gegoten en verguld zilveren geuzenpenning 1566, door een (nog) onbekende medailleur" width="600" id="wx46"/></a> 

<div class="thumbcaption" id="wx47">
<p id="wx48">Gegoten en verguld zilveren geuzenpenning 1566, door een (nog) onbekende medailleur</p>
</div>
</div>

<p id="wx49">De omschriften zijn vrijwel identiek aan eerstgenoemde penning met dit verschil dat "1566" nu in de omtekst is opgenomen en niet op de afsnede van het borstbeeld van Philips II. Merk op dat er holle punten zijn geplaatst tussen de woorden van de omtekst. De penning is iets groter en "voller". De hoogte van het ovaal is 30,5 mm. Op de keerzijde is niet de bedeltas afgebeeld maar twee "edelen" die elkaar de hand reiken. Merk op dat de linker "edele" een bedelnap en een kalebasfles aan de gordel draagt. Op de keerzijde is onder de "edelen" een monogram zichtbaar met waarschijnlijk de letters "Y L C". Het is aannemelijk dat dit een verwijzing is naar de medailleur. Overigens is het niet onmogelijk dat ook deze penning door Jonghelinck, dan wel door een bevriende of met hem samenwerkende medailleur, is ontworpen; qua stijl en uitvoering zijn er enkele overeenkomsten en het waargenomen monogram hoeft daaarmee niet in strijd te zijn. De datering van de penning is moeilijker (vermelding van "1566" op de penning is niet doorslaggevend). Één der "edelen" is al met bedelnap en kalebasfles uitgerust, de andere "edele" draagt nog geen penning aan een lint op de borst (bij "twee edelen" op geuzenpenningen van 1572 wel). Een ander gegeven is dat vanaf de zomer van 1566 het volk in hevige opstand komt en de beeldenstorm door de Nederlanden raast, beginnend op 16 augustus 1566 in Steenvoorde. De koning, Margaretha, de Consultá en de hoge adel zijn woedend, geen concessies meer en de meerderheid van de lage adel wil er evenmin iets van weten. Het Compromis wordt ontbonden en de hoge adel zweert in meerderheid opnieuw trouw aan de koning. Een penning met gemengd karakter zoals de beeltenis van Philips II en geuzensymboliek is dan niet goed denkbaar meer. Derhalve wordt geconcludeerd dat deze penning in de voorzomer van 1566 is ontstaan.</p>

<p id="wx50">Van der Meer (zie onder bronvermelding) vermeldt nog een andere uitvoering en wel in goud, waarvan wordt gesteld dat deze aan de <a href="/wnl/Filips_van_Montmorency" title="Filips van Montmorency" wx:linktype="known" wx:pagename="Filips_van_Montmorency" wx:page_id="29302" id="wx51">graaf van Hoorne</a> toebehoorde. Deze geuzenpenning is vrijwel identiek aan Jonghelinck's geuzenpenning, maar heeft volle punten tussen de woorden in de omtekst. Er is geen twijfel aan de authenticiteit van de penning, resteert de vraag of hij daadwerkelijk is gedragen door <a href="/wnl/Filips_van_Montmorency" title="Filips van Montmorency" wx:linktype="known" wx:pagename="Filips_van_Montmorency" wx:page_id="29302" id="wx52">Hoorne</a>. Immers Hoorne werd al in 1568 op bevel van <a href="/wnl/Fernando_%C3%81lvarez_de_Toledo" title="Fernando Álvarez de Toledo" wx:linktype="known" wx:pagename="Fernando_Álvarez_de_Toledo" wx:page_id="29259" id="wx53">Alva</a> geëxecuteerd. Wellicht is deze derde geuzenpenning ook door Jonghelinck of een bevriende medailleur gegoten.</p>

<p id="wx54">De kwestie wie is de medailleur van de tot nu genoemde penningen is niet (definitief) opgelost. Dat Jonghelinck een geuzenpenning medailleerde staat vast en dat het in ieder geval de eerstgenoemde was is zeer aannemelijk gezien de frequentie van voorkomen. Er is echter nog geen exacte beschrijving van diens geuzenpenning gevonden; voorts halen vanaf de late 17e eeuw auteurs vroegere bronnen aan zonder echte controle. Uit de 16e eeuw zijn afbeeldingen - schilderijen, gravures et cetera - bekend van personen die geuzenpenningen aan een lint dragen. In veel gevallen zijn de details van de penning zo summier dat zelfs al niet kan worden geconcludeerd of het nu de als eerste hier besproken of de als tweede besproken penning betreft.</p>

<a id="Een_geuzenpenning_voor_de_hervormden_van_medailleur_.22kreeftje.22" name="Een_geuzenpenning_voor_de_hervormden_van_medailleur_.22kreeftje.22"/>
</wx:section><wx:section level="2" title="Een geuzenpenning voor de hervormden van medailleur &quot;kreeftje&quot;" id="wxsec5"><h2 id="wx55">Een geuzenpenning voor de hervormden van medailleur "kreeftje"</h2>

<p id="wx56">De hieronder afgebeelde zilveren gegoten en nabewerkte penning wordt ook wel "halve maan van Boisot" genoemd omdat de geuzen onder bevel van Boisot deze aan hun hoeden droegen bij het ontzet van Leiden in 1574.</p>

<div class="wx_image" wx:align="center" wx:thumb="thumb" id="wx57"><a href="/wnl/Afbeelding:3_Geuzenpenning%2C_halve_maan.jpg" title="Zilveren, gegoten en nabewerkte &quot;halve maan&quot; geuzenpenning, circa 1570" wx:linktype="image" wx:pagename="Afbeelding:3_Geuzenpenning,_halve_maan.jpg" id="wx58"><img src="/wnl/Afbeelding:3_Geuzenpenning%2C_halve_maan.jpg" alt="Zilveren, gegoten en nabewerkte &quot;halve maan&quot; geuzenpenning, circa 1570" width="600" id="wx59"/></a> 

<div class="thumbcaption" id="wx60">
<p id="wx61">Zilveren, gegoten en nabewerkte "halve maan" geuzenpenning, circa 1570</p>
</div>
</div>

<p id="wx62">De penning is ongeveer 35 mm groot. De tekst luidt "LIVER TVRCX DAN PAVS" en "ENDESPIT DELA MES", ofwel zoiets als "Liever Turks dan rooms" en "uit afkeer van de mis". Opvallend is de afbeelding van het kreeftje tussen ...PIT en DEL..., dit is het huismerk van de medailleur. In de zestiende eeuw werd veel (edel)metaal en ook wel steengoed van een huismerk voorzien, waar in latere perioden voor zilver en goud de diverse door de gilden geregistreerde merken uit ontstonden. We weten niet wie "kreeftje" was. Overigens moeten we gegraveerde halve manen uit een gewalst of geslagen plaatje zilver met de afbeelding "kreeftje" niet te zeer vertrouwen. Dat is later werk, waarbij de vervaardiger niet (meer) wist dat "kreeftje" het huismerk was van een eerdere producent. Op de plaats van "kreeftje" zou een betrouwbare zilversmid zijn eigen meesterteken hebben gezet. De penning heeft de codering vL.I 192/190.1 en de kwalificatie zeldzaam tot zeer zeldzaam. Het museum de Lakenhal te Leiden toont deze penning in zijn vitrine over de stadsgeschiedenis. Wel is aan die penning nog een extra zilveren ringetje bevestigd, wat er op duidt dat deze - wellicht later - aan een ketting is gedragen. Het museum te Den Briel bezit sinds kort eveneens deze voor Den Briel zo belangrijke penning, immers Den Briel is in 1572 ook "bevrijd" door de geuzen en ook toen droegen ze al deze penning. De penning zelf is waarschijnlijk en de gedachte daarachter is zeker ouder dan 1572. Halve manen werden al in 1566 in Antwerpen door bijwoners van hagenpreken van onder meer Herman Modet gedragen. In de biografie van Modet is echter geen bewijs te vinden dat hij deze geïntroduceerd zou hebben. Hij zou later - als "vlootpredikant" - wel het dragen van de halve manen door de geuzen hebben gereïntroduceerd, nadat dat elders in onbruik was geraakt. De verwijzing naar de Islam heeft betrekking op godsdienstvrijheid. J. Fruytiers vermeldt in zijn “ Corte beschrijuinghe” in 1577 als eerste de verklaring die de geuzen aan hun motto gaven: “want sy achteden des Paeus tyrannie grooter dan des Turckes, die noch wel der luyder conscientien onder tribuyt onghedwonghen laet, ende ymmers soo wel oft beter zijn gheloove houdt dan de Paeus”. (“Zij achtten de tirannie van de Paus groter dan die van de Turk, die het geweten van de mensen tenminste onder de wet ongemoeid laat, en bovendien zijn beloften beter nakomt dan de Paus”). Dezelfde verklaring wordt gevonden in de “Historiën” van P.C. Hooft uit 1642. In de islamitische wereld bestond destijds de godsdienstvrijheid waarvoor in Nederland werd gestreden. De relatie van de Nederlandse opstand met het Ottomaanse rijk begon met het bondgenootschap van sultan Suleyman I, dat in 1566 was aangenomen door de Staten Generaal te Antwerpen. Dit bondgenootschap alsmede persoonlijke betrekkingen van de geuzen legden bovendien een relatie met moslimpiraten van Algiers, een satelliet van het Ottomaanse rijk, waar zich veel Nederlandse zeelieden hadden gevestigd en zich tot de Islam hadden bekeerd.</p>

<a id="Een_penning_op_de_tiende_penning.2C_1572" name="Een_penning_op_de_tiende_penning.2C_1572"/>
</wx:section><wx:section level="2" title="Een penning op de tiende penning, 1572" id="wxsec6"><h2 id="wx63">Een penning op de <a href="/wnl/Tiende_Penning" title="Tiende Penning" wx:linktype="known" wx:pagename="Tiende_Penning" wx:page_id="29132" id="wx64">tiende penning</a>, 1572</h2>

<p id="wx65">Alva was van mening dat, wilde het koninklijk gezag werkelijk sterk zijn, dan moest het ontslagen zijn van het telkens aanvragen van de beden bij de Staten. Dat was alleen mogelijk door de heffing van vaste belastingen. In 1569 wilde hij de invoering van een eenmalige belasting van 1% op bezit en een paar jaar later de invoering van belasting van 5% op verkoop onroerend goed en van 10% op roerend goed. De laatste werd de <a href="/wnl/Tiende_Penning" title="Tiende Penning" wx:linktype="known" wx:pagename="Tiende_Penning" wx:page_id="29132" id="wx66">tiende penning</a> genoemd. Vooral tegen deze belasting was fel verzet en wel zodanig dat Alva voor twee jaar genoegen nam met een afkoopsom. Willem van Oranje werd als held gezien en er is door een onbekende medailleur de hier weergegeven penning gegoten.</p>

<div class="wx_image" wx:align="center" id="wx67"><a href="/wnl/Afbeelding:Zilveren_penning%2C_1572%2C_op_de_verlossing_van_de_10e_penning.jpg" title="" wx:linktype="image" wx:pagename="Afbeelding:Zilveren_penning,_1572,_op_de_verlossing_van_de_10e_penning.jpg" id="wx68"><img src="/wnl/Afbeelding:Zilveren_penning%2C_1572%2C_op_de_verlossing_van_de_10e_penning.jpg" alt="" width="600" id="wx69"/></a></div>

<p id="wx70">Op de voorzijde van de eigenlijk onaanzienlijke zilveren penning van slechts 28 mm doorsnede zien we Willem van Oranje in harnas met zwaard en strijdhamer en de omtekst "P. V. O. (ofwel Prins van Oranje) DAT EDEL BLOET". De keerzijde vertoont 9 penningen op een schild en de omtekst "HEFT ONS VOER DEN 10 PENNINCK BEHOT". Deze gegoten penning heeft de codering vL.I 157/155.1 en de kwalificatie zeer zeldzaam. Overigens komt deze penning vaker als geslagen en in een groter formaat voor. In de 17e eeuw is er door toenemende verzamellust gebrek aan deze penning en wordt hij "heruitgegeven", maar moet er dan wel minder armoedig uitzien. Deze penning is hierbij opgenomen vanwege het duidelijke verband met de volgende geuzenpenning.</p>

<a id="Een_politieke_geuzenpenning_1572_als_zichtpenning" name="Een_politieke_geuzenpenning_1572_als_zichtpenning"/>
</wx:section><wx:section level="2" title="Een politieke geuzenpenning 1572 als zichtpenning" id="wxsec7"><h2 id="wx71">Een politieke geuzenpenning 1572 als zichtpenning</h2>

<p id="wx72">1572 is een bijzonder jaar, de belasting van de tiende penning wordt voorkomen (eigenlijk afgekocht) en de watergeuzen nemen Den Briel voor de Prins van Oranje. Ook Vlissingen, Vere en Enkhuizen "gaan over". Aanleiding dit te vieren met een penning. Dat het later in dat jaar goed mis zou lopen (Mechelen "getuchtigd", Naarden uitgemoord, beleg voor Haarlem) speelt nog geen rol. Het betreft een zilveren penning, geslagen op een gegoten plaatje zilver, origineel zonder draagoog, codering vL.I 148/145 en kwalificatie uiterst zeldzaam (een gelijksoortige verguld zilveren gegoten penning met draagoog en een ring, gelijke codering en kwalificatie, werd in april 2002 bij Laurens Schulman b.v. geveild).</p>

<p id="wx73"><a href="/wnl/Afbeelding:Zilveren_Geuzenpenning%2C_1572.jpg" title="" wx:linktype="image" wx:pagename="Afbeelding:Zilveren_Geuzenpenning,_1572.jpg" id="wx74"><img src="/wnl/Afbeelding:Zilveren_Geuzenpenning%2C_1572.jpg" alt="" width="680" id="wx75"/></a></p>

<p id="wx76">De grootste afmeting is 38,5 mm. Op de voorzijde een zwaard, waarboven één penning tussen twee oren, rechts daarvan de overige negen penningen en links daarvan een (knijp)bril en een fluit. Het omschrift luidt "EN TOVT FIDELLES AV ROY 1572". Het jaartal is door zwakke slag slechts gedeeltelijk leesbaar. Op de keerzijde twee "edelen", de linker met een duidelijke kalebasfles en bedelnap, de rechter met een (veel te grote) geuzenpenning aan een lint op de borst en het omschrift "IVSQVES A PORTER LA BESASE". Deze penning wordt vanwege de omschriften als geuzenpenning gezien. Men haat Alva - de oren op de penning verwijzen naar "Alva moet naar ons luisteren", de knijpbril naar de verrassing van Den Briel - maar Philips II wordt pas in 1581 met het <a href="/wnl/Plakkaat_van_Verlatinghe" title="Plakkaat van Verlatinghe" wx:linktype="known" wx:pagename="Plakkaat_van_Verlatinghe" wx:page_id="36349" id="wx77">"PLACCAERT VAN VERLATINGHE"</a> niet meer als soeverein erkend. De negen plus één penningen verwijzen naar de belasting op de <a href="/wnl/Tiende_Penning" title="Tiende Penning" wx:linktype="known" wx:pagename="Tiende_Penning" wx:page_id="29132" id="wx78">tiende penning</a>, zoals ook bij de vorige penning. Het doel van deze en voorgaande penning is niet duidelijk; waren ze bedoeld als memoriepenning of waren ze bedoeld om bij je te dragen als aanduiding op vertoon dat je er ook bij hoorde. Gezien de moeilijke economische omstandigheden, waar voor luxe weinig ruimte was, is het gebruik als zichtpenning meer waarschijnlijk.</p>

<p id="wx79"><br id="wx80"/>
</p>

<a id="Het_eeuwig_edict" name="Het_eeuwig_edict"/>
</wx:section><wx:section level="2" title="Het eeuwig edict" id="wxsec8"><h2 id="wx81">Het eeuwig edict</h2>

<p id="wx82">Na de Pacificatie van Gent sluit Don Juan van Oostenrijk in 1577 een overeenkomst met de Staten-Generaal, waarbij hij zich neerlegt bij de Pacificatie. Jacques Jonghelinck, waarschijnlijk de medailleur van de eerste geuzenpenning en van 1572 tot 1606 waardijn van de munt van Antwerpen, ziet brood in het enthousiasme en ontwerpt een memoriepenning, die in grote aantallen in zilver wordt gegoten. De codering is vL.I 234/230.1 en er is geen kwalificatie omtrent de zeldzaamheid.</p>

<p id="wx83"><a href="/wnl/Afbeelding:Zilveren_penning_op_het_Eeuwig_Edict%2C_1577.jpg" title="" wx:linktype="image" wx:pagename="Afbeelding:Zilveren_penning_op_het_Eeuwig_Edict,_1577.jpg" id="wx84"><img src="/wnl/Afbeelding:Zilveren_penning_op_het_Eeuwig_Edict%2C_1577.jpg" alt="" width="700" id="wx85"/></a></p>

<p id="wx86">De penning is in overgrote meerderheid bekend zoals afgebeeld met een aangesoldeerde vuurstaalrand en al dan niet afgebroken oog. Hij was dus duidelijk bedoeld als draagpenning. Op de voorzijde zien we de Vrijheid. Op de keerzijde de Vrede, Justitia en Overvloed. Ofschoon Jonghelinck zoveel mogelijk op het zilver probeerde te besparen - veel exemplaren vertonen gaatjes in het veld van de penning door dunne gieting - duidt de productie in grote aantallen en het formaat van de penning op een flinke welvaartstoename in de Nederlanden.</p>

<a id="Geuzenpenningen_met_aanhangsels_als_kalebasflesjes_en_bedelnapjes" name="Geuzenpenningen_met_aanhangsels_als_kalebasflesjes_en_bedelnapjes"/>
</wx:section><wx:section level="2" title="Geuzenpenningen met aanhangsels als kalebasflesjes en bedelnapjes" id="wxsec9"><h2 id="wx87">Geuzenpenningen met aanhangsels als kalebasflesjes en bedelnapjes</h2>

<p id="wx88">In het begin van de 17e eeuw wordt het duidelijk dat het noordelijk deel van de Nederlanden de oorlog met Spanje gaat winnen. Zoals te verwachten neemt daardoor ook het aantal "geuzen" flink toe. Maar ook de welvaart is behoorlijk toegenomen. Als gevolg is er flinke belangstelling voor geuzenpenningen. De oude penningen uit 1566 tot 1572 worden veelvuldig gekopieerd, er worden ook nieuwe types ontworpen. Al in de 17e eeuw ontstaat het gebruik om kleine kalebasflesjes en bedelnapjes aan de penning te hangen. De geuzenpenning van Jonghelinck wordt vanaf de 18e eeuw de meest gekopieerde en is dan voorzien van twee kalebasflesjes en één bedelnap. Dat is ook de uitvoering waarin de huidige geuzenpenning voor bijzondere verdiensten wordt uitgereikt.</p>

<div class="wx_image" wx:align="center" id="wx89"><a href="/wnl/Afbeelding:Zilveren_Geuzenpenning_19e%2C20e_eeuw.jpg" title="" wx:linktype="image" wx:pagename="Afbeelding:Zilveren_Geuzenpenning_19e,20e_eeuw.jpg" wx:page_id="731417" id="wx90"><img src="/wnl/Afbeelding:Zilveren_Geuzenpenning_19e%2C20e_eeuw.jpg" alt="" width="400" id="wx91"/></a></div>

<a id="Bronvermelding" name="Bronvermelding"/>
</wx:section><wx:section level="2" title="Bronvermelding" id="wxsec10"><h2 id="wx92">Bronvermelding</h2>

<p id="wx93">1. Bij de weergave van geschiedkundige gegevens in het bovenstaande is dankbaar gebruikgemaakt van een publicatie van G. van der Meer in "de beeldenaer" van mei/juni 1980, 4e jaargang no. 3 en van een publicatie van K. F. Kerrebijn in idem van juli/augustus 2001, 25e jaargang nr. 4.</p>

<p id="wx94">2. De foto van de geuzenpenning met aanhangsels is ter beschikking gesteld door Laurens Schulman b.v.</p>
</wx:section></wx:section></div>
<div id="wx_categorylinks">
<a href="/wnl/index.php?title=Speciaal:Categories&amp;article=Geuzen-_en_aanverwante_penningen" title="Speciaal:Categories" wx:linktype="known" wx:pagename="Speciaal:Categories" id="wx95">Categorie</a>: <span dir="ltr" id="wx96"><a href="/wnl/Categorie:Tachtigjarige_Oorlog" title="Categorie:Tachtigjarige Oorlog" wx:linktype="known" wx:pagename="Categorie:Tachtigjarige_Oorlog" wx:page_id="67381" id="wx97">Tachtigjarige Oorlog</a></span></div>
<div id="wx_languagelinks">
</div>
</body>
</html>
